بررسی سیر تحولات قانون آب و حاکمیت دولت بر منابع آب در ایران: مطالعه تطبیقی با نظام حقوقی و حکمرانی آب در هلند

چکیده

آب به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع راهبردی، نقش بنیادینی در توسعه اقتصادی، امنیت اجتماعی، پایداری زیست‌محیطی و بقای جوامع انسانی ایفا می‌کند. از این رو، نظام حقوقی حاکم بر آب و چگونگی اعمال حاکمیت دولت بر منابع آبی، از مهم‌ترین موضوعات حقوق عمومی و حکمرانی معاصر به شمار می‌آید. هدف این پژوهش بررسی سیر تحولات قانون آب و حاکمیت دولت بر منابع آب در ایران و مقایسه آن با نظام حقوقی و حکمرانی آب در هلند است. این مطالعه با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شده و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، تحولات تاریخی قوانین آب، ساختارهای نهادی، شیوه‌های مدیریت و الگوهای حکمرانی آب در دو کشور مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام حقوقی ایران از الگوی سنتی مبتنی بر حقابه‌ها و بهره‌برداری‌های محلی به سمت تمرکز مالکیت و مدیریت منابع آب در دولت حرکت کرده است. اگرچه این تحول زمینه حفاظت عمومی از منابع آب را فراهم کرده، اما تمرکزگرایی، تعدد نهادهای تصمیم‌گیر، ضعف مشارکت ذی‌نفعان و ناهماهنگی میان سیاست‌های بخشی، کارآمدی حکمرانی آب را با چالش مواجه ساخته است. در مقابل، هلند با بهره‌گیری از نظام حکمرانی چندسطحی، نهادهای تخصصی آب، مشارکت گسترده ذی‌نفعان، شفافیت اطلاعاتی و برنامه‌ریزی بلندمدت، توانسته است الگویی نسبتاً موفق در مدیریت و حفاظت از منابع آب ایجاد کند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که اصلاح نظام حقوق آب ایران نیازمند گذار از مدیریت صرفاً متمرکز دولتی به حکمرانی مشارکتی، تقویت نهادهای حوضه‌ای، ارتقای پاسخگویی، افزایش شفافیت و یکپارچه‌سازی سیاست‌های مرتبط با آب، کشاورزی و محیط زیست است. چنین رویکردی می‌تواند زمینه ارتقای امنیت آبی و بهره‌برداری پایدار از منابع آب را فراهم سازد.