پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 7 2025 07 12 Jurisprudential and Legal Examination of the Theory of Penal Clause (Contractual Penalty) with an Approach to Iranian and English Law بررسی فقهی حقوقی نظریه شرط جزایی (جریمه قراردادی) با رویکردی بر حقوق ایران و انگلستان 16 31 10.61838/csjlp.424 FA رضا زهره وند گروه حقوق، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران، حمیدرضا علی کرمی گروه حقوق خصوصی، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران وحید قاسمی عهد گروه حقوق، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران Journal Article 2024 12 15 <p>This study examines the nature, position, and limits of liquidated damages in terms of fairness within Islamic jurisprudence and the statutory laws of Iran using a descriptive-analytical research method. There are differing opinions regarding the nature and position of liquidated damages. One view considers liquidated damages as a type of optional condition (Khiyar al-Shart), allowing the obligor to pay the stipulated penalty instead of fulfilling the primary obligation. However, this view is not entirely precise. Another perspective regards liquidated damages as a form of penalty, despite the fact that such damages may not necessarily correspond to the actual loss incurred. Moreover, the inclusion of liquidated damages often deprives the beneficiary of the right to claim actual damages. Another perspective classifies liquidated damages as compensation for non-performance of obligations, but this contradicts the last part of Article 230 of the Iranian Civil Code, as the actual damage incurred may be greater or lesser than the stipulated amount, and the judge cannot order the obligor to pay more or less than the agreed-upon sum. Nevertheless, it appears that while liquidated damages align closely with the last perspective, they serve as a unique form of compensation and a guarantee for performance, possessing distinct characteristics. Based on their specific nature and Article 10 of the Iranian Civil Code, liquidated damages fall within the realm of the parties' contractual agreement. Additionally, unlike Iranian law, English common law draws a clear distinction between liquidated damages and penalty clauses, invalidating the latter. Under English law, the aggrieved party can only claim actual damages incurred. The primary rationale for the invalidation of penalty clauses is that contracting parties cannot impose punitive measures on one another. It is noteworthy that this study examines the position of Iranian law regarding penalty clauses and concludes that judicial penalties are currently either prohibited or, at the very least, highly restricted under Iranian law, with a limited scope of application.</p> <p>در این تحقیق ماهیت و جایگاه وجه التزام و حدود آن از حیث عادلانه بودن در فقه و حقوق موضوعه‌ی ایران و با استفاده از روش تحقیق توصیفی- تحلیلی مورد مطالعه قرار گرفت. در رابطه با جایگاه و ماهیت وجه التزام نظریات متفاوتی وجود دارد.از جمله آنکه وجه التزام نوعی خیار شرط است که به متعهد این امکان را می‌دهد که به جای انجام تعهد اصلی؛ وجه التزام را بپردازد که این نظر چندان دقیق نیست. در دیدگاهی دیگر معتقد به جریمه‌ای بدان حالت وجه التزام بودند در حالی که وجه التزام می‌تواند هیچ تناسبی با میزان خسارت واقعی نداشته باشد. ضمن اینکه درج وجه التزام در اغلب موارد ذینفع وجه التزام را از دریافت خسارت واقعی محروم می‌نماید. در دیدگاهی دیگر وجه التزام به عنوان خسارت ناشی از عدم انجام تعهد برشمرده شد که باز هم با قسمت آخر ماده 230 قانون مدنی مغایر می‌باشد زیرا ممکن است ضرر و زیان واقعی وارد شده بیشتر یا کمتر از وجه التزام باشد و قاضی نمی‌تواند متعهد وجه التزام را به بیشتر یا کمتر از آن محکوم نماید. لیکن به نظر می‌رسد جایگاه وجه التزام هر چند به دیدگاه آخر نزدیک می‌باشد لیکن وجه التزام نوعی جبران خسارت و تضمین انجام تعهد با ویژگی‌های منحصر به فرد است که براساس مفاید مربوط به خود و همچنین ماده 10 قانون مدنی؛ در قلمرو تراضی طرفین وارد شده است؛ همچنین کامن لای انگلیس، برخلاف حقوق ایران، مرز قاطعی بین وجه التزام و شروط جزایی ترسیم و شروط اخیر را باطل اعلام کرده است و مشروط له تنها می‌تواند خسارات واقعی وارد را مطالبه کند. مهمترین دلیل بطلان این شروط آن است که طرفین قرارداد نمی‌توانند یکدیگر را مجازات کنند. شایان ذکر است که در  این پژوهش، موضع حقوق ایران را در خصوص شرط جزایی مورد بررسی قرار داده اند و در پایان نتیجه گرفته اند که در حال حاضر در حقوق ایران، جریمه‌های قضایی ممنوع و یا دست کم بسیار محدود شده اند و جریمه‌های قضایی دامنه محدودی دارند.</p> https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/424/232