پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 8 پاییز 1405 1405 07 01 The Validity and Interpretive Status of Applying Indirect Meanings in Legal Texts اعتبار و جایگاه تفسیری به‌کارگیری معانی غیرمستقیم در متون حقوقی 1 16 10.61838/csjlp.661 FA رضا کریمی منفرد دانشجوی دکتری، گروه حقوق خصوصی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران قاسم محّمدی دانشیار گروه حقوق اسلامی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران سید ابوالقاسم نقیبی استاد گروه حقوق، دانشگاه عالی شهید مطهری، تهران، ایران منصور امینی دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 1404/07/08 The interpretation of legal and jurisprudential texts is not confined solely to the explicit denotations of words; rather, many rulings and legal norms are inferable from indirect meanings, particularly from the argument a contrario (mafhum-e mokhalef). This article, adopting an analytical–descriptive approach, examines the validity and interpretive status of indirect meanings in jurisprudential and legal texts and seeks to clarify the scope of their probative authority and practical application. It begins by explicating the concepts of explicit meaning (mantūq) and implicit meaning (mafhum), followed by an analysis of the positions of legal theorists regarding the probative force of the argument a contrario, identifying three principal approaches: absolute validity, absolute invalidity, and the differentiated (conditional) approach. The findings indicate that the existing dispute is largely minor-premise-based, concerning the verification of the exclusive causal role of the qualifying condition, rather than the fundamental legitimacy of the concept itself. Subsequently, the status of the argument a contrario in Iranian positive law is analyzed with particular emphasis on the cautious interpretive theory of Katouzian, and the three jurisprudential, historical, and rational criteria for its validity are articulated. The results demonstrate that indirect meanings—provided that the qualifying condition is established as the exclusive cause of the ruling and that no conflict exists with the general principles of the legal system—constitute an effective instrument for remedying legislative gaps, imposing reasonable limitations on legal norms, and achieving judicial justice. Ultimately, it may be concluded that the differentiated and conditional approach represents the most logical and efficient foundation for employing indirect meanings in the interpretation of jurisprudential and legal texts. تفسیر متون حقوقی و فقهی صرفاً به مدلول‌های صریح الفاظ محدود نمی‌شود، بلکه بسیاری از احکام و قواعد از «معانی غیرمستقیم» و به‌ویژه مفهوم مخالف قابل استنباط‌اند. این مقاله با رویکردی تحلیلی– توصیفی، به بررسی اعتبار و جایگاه تفسیری معانی غیرمستقیم در متون فقهی و حقوقی می‌پردازد و تلاش می‌کند حدود حجیت و کاربست آن‌ها را تبیین کند. ابتدا با تبیین مفاهیم منطوق و مفهوم، به تحلیل دیدگاه‌های اصولیان درباره حجیت مفهوم مخالف پرداخته شده و سه رویکرد اصلیِ حجیت مطلق، عدم اعتبار مطلق و دیدگاه تفکیکی بررسی می‌گردد. نتایج نشان می‌دهد که نزاع موجود، عمدتاً صغروی بوده و ناظر به احراز علیت انحصاری قید است، نه اصل اعتبار مفهوم. در ادامه، جایگاه مفهوم مخالف در حقوق موضوعه ایران با تمرکز بر نظریه احتیاط‌آمیز دکتر کاتوزیان تحلیل شده و معیارهای سه‌گانه فقهی، تاریخی و عقلایی برای اعتبار آن تبیین می‌شود. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که معانی غیرمستقیم، در صورت احراز نقش قید به‌عنوان علت منحصر حکم و عدم تعارض با اصول کلی نظام حقوقی، ابزاری کارآمد برای سد خلأهای قانونی، محدودسازی معقول احکام و تحقق عدالت قضایی محسوب می‌شوند. در نهایت، می‌توان نتیجه گرفت که رویکرد تفکیکی و مشروط، منطقی‌ترین و کارآمدترین مبنا برای بهره‌گیری از معانی غیرمستقیم در تفسیر متون فقهی و حقوقی است.

https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/661/372