پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 در دست انتشار 1406 07 01 Pathology of the Role of the Administrative Justice Court in Guaranteeing Citizens’ Rights: From Institutional Deficiencies to Procedural Inefficiencies آسیب‌شناسی نقش دیوان عدالت اداری در تضمین حقوق شهروندی: از کاستی‌های نهادی تا ناکارآمدی‌های رویه‌ای 1 17 10.61838/csjlp.668 FA سید محمد میرشفیعی گروه حقوق، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران محمدحسین جعفری گروه حقوق، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران محمد حسین کریمی گروه حقوق، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران Journal Article 1404/07/22 The Administrative Justice Court, as the most important specialized judicial authority for examining complaints, grievances, and objections of citizens against the decisions and actions of governmental and public bodies, plays a fundamental role in guaranteeing citizens’ rights and realizing the rule of law within the Iranian legal system. From a theoretical perspective, this institution is expected to function as an effective mechanism for controlling administrative power, preventing arbitrariness by executive authorities, and restoring violated citizens’ rights. However, empirical assessments indicate that the Court’s performance does not always fully correspond to this ideal function. The central issue of this research is the pathology of the role of the Administrative Justice Court in guaranteeing citizens’ rights, with a focus on institutional deficiencies and procedural inefficiencies. The main research question is which factors within the structure, competences, and procedures of the Court have weakened its effectiveness in providing meaningful protection for citizens’ rights, and what consequences these shortcomings have entailed for public trust and the rule of law. The research method is descriptive–analytical and is based on the examination of statutory documents, judgments, and judicial practices of the Administrative Justice Court, the viewpoints of public law doctrine, and a limited comparative analysis with certain advanced administrative law systems. The data have been analyzed through library-based sources and qualitative content analysis. The findings indicate that factors such as limitations on the Court’s supervisory jurisdiction, ambiguity in adjudicative standards, excessive length of proceedings, lack of uniformity in judicial practice, weakness in the enforcement of judgments, and susceptibility to administrative considerations constitute the most significant obstacles to the Court’s effective fulfillment of its role in guaranteeing citizens’ rights. In practice, these shortcomings have led to a decline in the efficiency of judicial protection and a weakening of citizens’ sense of legal security. The conclusion of the study suggests that reforming the role of the Administrative Justice Court requires a simultaneous reconsideration of its institutional structure and judicial procedures. Finally, the research recommends that through expanding the Court’s competences, strengthening judicial independence, enhancing procedural transparency, expediting adjudication, and improving the enforcement of judgments, the conditions for a more effective fulfillment of the Court’s role in guaranteeing citizens’ rights can be achieved. دیوان عدالت اداری به‌عنوان مهم‌ترین مرجع قضایی تخصصی در رسیدگی به شکایات، تظلمات و اعتراضات شهروندان نسبت به تصمیمات و اقدامات واحدهای دولتی و عمومی، نقشی بنیادین در تضمین حقوق شهروندی و تحقق حاکمیت قانون در نظام حقوقی ایران ایفا می‌کند. این نهاد، از حیث کارکرد نظری، باید ابزار مؤثری برای کنترل قدرت اداری، پیشگیری از خودسری نهادهای اجرایی و احیای حقوق تضییع‌شده شهروندان باشد. با این حال، بررسی‌های عملی نشان می‌دهد که عملکرد دیوان همواره با این کارکرد ایده‌آل هم‌خوانی کامل ندارد. مسئله اصلی این پژوهش، آسیب‌شناسی نقش دیوان عدالت اداری در تضمین حقوق شهروندی با تمرکز بر کاستی‌های نهادی و ناکارآمدی‌های رویه‌ای است. پرسش محوری آن است که چه عواملی در ساختار، صلاحیت‌ها و رویه‌های دیوان موجب تضعیف کارآمدی آن در حمایت مؤثر از حقوق شهروندان شده و این نارسایی‌ها چه پیامدهایی برای اعتماد عمومی و حاکمیت قانون به همراه داشته است. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسناد قانونی، آراء و رویه‌های قضایی دیوان عدالت اداری، دیدگاه‌های دکترین حقوق عمومی و تحلیل تطبیقی محدود با برخی نظام‌های حقوق اداری پیشرفته است. داده‌ها از طریق منابع کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عواملی نظیر محدودیت در صلاحیت‌های نظارتی دیوان، ابهام در معیارهای رسیدگی، اطاله دادرسی، عدم وحدت رویه، ضعف ضمانت اجرای آراء و تأثیرپذیری از ملاحظات اداری، از مهم‌ترین موانع ایفای نقش مؤثر دیوان در تضمین حقوق شهروندی محسوب می‌شوند. این کاستی‌ها در عمل، موجب کاهش کارایی حمایت قضایی و تضعیف احساس امنیت حقوقی شهروندان شده است. نتیجه تحقیق حاکی از آن است که اصلاح نقش دیوان عدالت اداری مستلزم بازنگری هم‌زمان در ساختار نهادی و رویه‌های قضایی آن است. در پایان، پژوهش پیشنهاد می‌کند با توسعه صلاحیت‌های دیوان، تقویت استقلال قضایی، شفاف‌سازی رویه‌ها، تسریع در رسیدگی و ارتقای ضمانت اجرای آراء، زمینه ایفای مؤثرتر نقش دیوان در تضمین حقوق شهروندی فراهم شود.

https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/668/368