پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 8 پاییز 1405 1405 06 01 Enforcement Mechanisms of Judicial Assistance (Right to Access Counsel and Interpreter Services) in Iranian Criminal Procedure and Regional Human Rights Instruments ضمانت اجرای معاضدت قضایی(حق بهره‌مندی از خدمات وکیل و مترجم) در آیین دادرسی ایران و اسناد منطقه‌ای حقوق بشر 1 18 FA جواد ابراهیم‌نژاد دانشجوی دکتری، گروه حقوق جزا وجرم شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران مظاهر خواجوند گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد نوشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، نوشهر، ایران علی قربانی گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران سعید سام دلیری گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران Journal Article 1404 07 08 The purpose of this study is to conduct a comparative analysis of the enforcement guarantees related to the right to free access to legal counsel and interpreter services within Iranian criminal procedure, in comparison with regional human rights standards, including the jurisprudence of the European system, the Inter-American system, the African Commission framework, and Islamic human rights instruments. The central research question examines the extent to which mechanisms addressing violations of these rights in Iran correspond with established international models. Using an analytical–comparative methodology, the study examines provisions of the Iranian Code of Criminal Procedure alongside leading decisions issued by regional human rights bodies and classifies enforcement mechanisms according to their preventive, remedial, or corrective nature. The findings indicate that although, at the normative level, both the right to legal counsel and the right to an interpreter are formally recognized in Iran and broadly aligned with global standards, significant differences exist at the level of enforcement guarantees. Following the 2015 amendment, the sanction for violation of the right to counsel has been limited primarily to disciplinary liability imposed upon the judicial authority. In contrast, within the European and Inter-American systems, violation of this right results in the automatic invalidation of the proceedings and necessitates the adoption of structural remedial measures. Conversely, the right to an interpreter in Iran continues to benefit from comparatively stronger enforcement mechanisms, whereby violations may lead to the exclusion of statements and the potential annulment of judicial decisions, a position more closely aligned with the jurisprudential approach of the European Court of Human Rights. Within the African regional system and Islamic human rights instruments, enforcement measures tend to assume primarily declaratory or corrective characteristics rather than strict invalidating consequences. Overall, the Iranian legal system should move beyond a purely administrative sanctioning model concerning violations of the right to counsel and transition toward a framework in which infringement of the right of access to legal representation directly and automatically undermines the validity of affected procedural stages, allowing restoration through annulment or retrial mechanisms. هدف این پژوهش، بررسی تطبیقی ضمانت اجرای حق بهره‌مندی رایگان از وکیل و مترجم در آیین دادرسی کیفری ایران با استانداردهای منطقه‌ای حقوق بشر، از جمله دیوان اروپایی، نظام بین‌آمریکایی، کمیسیون آفریقایی و اسناد حقوق بشری اسلامی است. پرسش اصلی آن است که سازوکارهای مقابله با نقض این حقوق در ایران تا چه حد با الگوهای بین‌المللی همخوانی دارند. پژوهش با روش تحلیلی–تطبیقی، مواد قانون آیین دادرسی کیفری ایران را در کنار آرای شاخص نهادهای منطقه‌ای بررسی کرده و ضمانت اجراها را بر اساس ماهیت بازدارنده، ترمیمی یا اصلاحی طبقه‌بندی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند در سطح هنجاری، حق وکیل و مترجم در ایران به رسمیت شناخته شده و با استانداردهای جهانی همسو است، اما در سطح ضمانت اجرا تفاوت قابل توجهی میان این دو حق وجود دارد. پس از اصلاحیه سال ۱۳۹۴، ضمانت اجرای نقض حق وکیل به مجازات انتظامی مقام قضایی محدود شده است، در حالی که در نظام اروپایی و بین‌آمریکایی، نقض این حق موجب بی‌اعتباری خودکار دادرسی و لزوم اتخاذ اقدامات ترمیمی ساختاری می‌شود. در مقابل، حق مترجم در ایران همچنان دارای ضمانت اجرای قوی‌تری است و نقض آن بی‌اعتباری اظهارات و امکان نقض رأی را به دنبال دارد؛ وضعیتی که با الگوی دیوان اروپایی نزدیک‌تر است. در نظام آفریقایی و اسناد اسلامی، ضمانت اجراها بیشتر جنبه اعلامی یا اصلاحی دارند. در مجموع، نظام حقوقی ایران باید از یک سیستم مجازات اداری صرف برای نقض حق وکیل فاصله بگیرد و به سمت سیستمی حرکت کند که در آن، نقض حق دسترسی به وکیل، مستقیماً و به صورت خودکار، اعتبار مراحل دادرسی متأثر از آن را مخدوش ساخته و امکان ترمیم آن از طریق ابطال یا اعاده دادرسی را فراهم آورد.

https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/682/533