پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 8 پاییز 1405 1405 06 01 Analysis of the Nature and Legal Effects of Self-Executing Contracts in an AI-Based Comparative Context: From Autonomy of Will to Algorithmic Autonomy تحلیل ماهیت و آثار حقوقی قراردادهای خوداجرا در بستر هوش مصنوعی تطبیقی؛ از استقلال اراده تا خودمختاری الگوریتمی 1 20 FA مظاهر خواجوند گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد نوشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، نوشهر، ایران طاهره اکبری گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران Journal Article 1404 10 01 <p>The expansion of intelligent systems in contractual relations, particularly in the form of self-executing contracts, has introduced a significant transformation in private law. In such contracts, part of the performance of obligations—and even decision-making processes related thereto—is delegated to algorithm-based systems. This development raises critical questions regarding the legal nature of system-generated decisions, the possibility of attributing intent to such systems, the validity limits of changes arising from automated decisions, and the basis of liability in the event of damage. The central issue of this study is whether, under Iranian law, independent legal effects can be attributed to decisions made by intelligent systems, or whether such decisions are merely acceptable as tools for executing human intent. Accordingly, the main research question concerns the legal status of algorithmic decisions in self-executing contracts and the basis upon which liability arising from system performance can be explained. The research hypothesis posits that intelligent systems lack intention and will, and therefore cannot possess contractual agency; consequently, the validity of their decisions depends on their conformity with the prior agreement of the parties, and in cases of deviation, the resulting effects are attributable to the user or designer of the system. In high-risk situations, a risk-based liability framework may also be applied. The research adopts a descriptive-analytical method based on library research, utilizing jurisprudential sources, domestic laws, and comparative legal documents to analyze the subject. The findings indicate that general principles of contract law, particularly the principle of freedom of contract, have the capacity to accommodate self-executing contracts; however, in order to eliminate ambiguity in defining the limits of system decision-making, ensure the possibility of judicial oversight, and achieve a fair distribution of liability, it is necessary to formulate supplementary regulations concerning the scope of system authority, requirements of operational transparency, and an appropriate liability regime.</p> <p>گسترش استفاده از سامانه‌های هوشمند در روابط قراردادی، به‌ویژه در قالب قراردادهای خوداجرا، تحول مهمی در حقوق خصوصی ایجاد کرده است. در این قراردادها بخشی از اجرای تعهدات و حتی تصمیم‌گیری‌های مرتبط با آن به سامانه‌های مبتنی بر الگوریتم واگذار می‌شود و این امر پرسش‌هایی درباره ماهیت حقوقی تصمیمات سامانه، امکان انتساب اراده به آن، حدود اعتبار تغییرات ناشی از تصمیمات خودکار و مبنای مسئولیت در صورت ورود خسارت مطرح می‌کند. مسئله اصلی پژوهش آن است که آیا در حقوق ایران می‌توان برای تصمیمات سامانه هوشمند اثر حقوقی مستقل قائل شد یا اینکه این تصمیمات فقط در حد ابزار اجرای اراده انسانی قابل پذیرش‌اند. بر این اساس، سؤال اصلی تحقیق عبارت است از اینکه جایگاه حقوقی تصمیمات الگوریتمی در قراردادهای خوداجرا چیست و مسئولیت ناشی از عملکرد سامانه بر چه مبنایی قابل تبیین است. فرضیه پژوهش آن است که سامانه هوشمند فاقد قصد و اراده بوده و نمی‌تواند نمایندگی قراردادی داشته باشد؛ بنابراین اعتبار تصمیمات آن منوط به انطباق با تراضی پیشین طرفین است و در صورت انحراف، آثار آن به استفاده‌کننده یا طراح سامانه منتسب می‌شود. در موارد پرخطر نیز می‌توان از مبنای مسئولیت مبتنی بر خطر بهره گرفت. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه‌ای است و از منابع فقهی، قوانین داخلی و اسناد تطبیقی برای تحلیل موضوع استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قواعد عمومی قراردادها، به‌ویژه اصل آزادی قراردادی، ظرفیت پذیرش قراردادهای خوداجرا را دارند؛ بااین‌حال، برای رفع ابهام در تعیین حدود تصمیم‌گیری سامانه، تضمین امکان نظارت قضایی و توزیع منصفانه مسئولیت، تدوین مقررات تکمیلی درباره حدود اختیارات سامانه، الزامات شفافیت عملکردی و نظام مسئولیت متناسب ضروری است<em>.</em></p> https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/695/541