پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 در دست انتشار 1406 06 01 Analysis of the Challenges of Differentiating Criminal Procedure تحلیل چالش های افتراقی سازی دادرسی کیفری 1 24 10.61838/csjlp.747 FA جاوید ریحانی دانشجوی دکتری، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران علی جانی پور گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران. رحیم اکرامی گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران Journal Article 1404/12/24 The differentiation of criminal procedure, as one of the most profound conceptual and structural developments in contemporary criminal policy, concerns the deliberate transition from a uniform and rigid model of adjudication toward a flexible, purposive system based on the diversification of criminal justice responses. This approach, which has emerged with the claim of enhancing the efficiency of the criminal justice system and guaranteeing fair trial, possesses considerable theoretical and practical capacities; nevertheless, it faces fundamental and multidimensional challenges that simultaneously affect its normative legitimacy and institutional effectiveness. At the theoretical level, ambiguity in the concept and scope of differentiation, the absence of transparent, rational, and controllable criteria for distinguishing between types of proceedings, and its potential conflict with fundamental principles such as equality before the law, legality of procedure, legal security, and predictability of rules cast serious doubt on the philosophical and legal foundations of this approach. At the practical level, the concentration and broad flexibility of the powers of prosecutorial authorities, the discretionary application of differentiated regulations, weak effective judicial oversight, the absence of uniform judicial practice, and institutional inconsistency—and, at the jurisprudential level, ambiguity regarding the manner of applying Qur’anic verses, hadiths, and rules related to justice—challenge the coherent and fair implementation of procedural differentiation. Using an analytical-critical method and a comparative approach, the present article systematically examines the most important theoretical, practical, and jurisprudential challenges of differentiating criminal procedure across all stages of the criminal process. It emphasizes the necessity of reconsidering the theoretical foundations, formulating transparent and binding criteria, strengthening judicial oversight, and effectively guaranteeing individuals’ fundamental rights as prerequisites for the realization of legitimate, coherent, and sustainable criminal justice. افتراقی‌سازی دادرسی کیفری به‌عنوان یکی از عمیق‌ترین تحولات مفهومی و ساختاری در سیاست جنایی معاصر، ناظر بر گذار آگاهانه از الگوی یکنواخت و صلب دادرسی به سوی نظامی منعطف، هدفمند و مبتنی بر تنوع پاسخ‌های کیفری است. این رویکرد، که با داعیه ارتقای کارآمدی نظام عدالت کیفری و تضمین دادرسی منصفانه شکل گرفته، در عین برخورداری از ظرفیت‌های نظری و عملی قابل‌توجه، با چالش‌هایی بنیادین و چندبعدی مواجه است که مشروعیت هنجاری و اثربخشی نهادی آن را به‌طور هم‌زمان تحت تأثیر قرار می‌دهد. در ساحت نظری، ابهام در مفهوم و حدود افتراقی‌سازی، فقدان معیارهای شفاف، عقلانی و قابل کنترل برای تفکیک دادرسی‌ها، و تعارض بالقوه آن با اصول بنیادینی چون برابری در برابر قانون، قانونی بودن دادرسی، امنیت حقوقی و پیش‌بینی‌پذیری قواعد، بنیان‌های فلسفی و حقوقی این رویکرد را با تردیدهای جدی مواجه می‌سازد. در ساحت عملی، تمرکز و انعطاف گسترده اختیارات نهادهای تعقیبی، اعمال سلیقه‌ای مقررات افتراقی، ضعف نظارت قضایی مؤثر، فقدان وحدت رویه و ناهماهنگی نهادی،و در ساحت فقهی ابهام در چگونگی اعمال آیات،احادیث،و قواعد مربوط به عدالت، اجرای منسجم و عادلانه افتراقی‌سازی را با چالش مواجه می‌کند. مقاله حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیلی ـ انتقادی و رویکرد تطبیقی، ضمن واکاوی نظام‌مند مهمترین چالش‌های نظری و عملی وفقهی افتراقی‌سازی دادرسی کیفری در تمامی مراحل فرایند کیفری، بر ضرورت بازاندیشی در مبانی نظری، تدوین معیارهای شفاف و الزام‌آور، تقویت نظارت قضایی و تضمین مؤثر حقوق بنیادین افراد به‌عنوان پیش‌شرط‌های تحقق عدالت کیفری مشروع، منسجم و پایدار تأکید می‌کند.

https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/747/414