پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 در دست انتشار 1405 10 01 A Comparative Study of the Control of Unfair Contract Terms: Assessing the Feasibility of Expanding Judicial Review in Iranian and Iraqi Law مطالعه تطبیقی کنترل شروط ناعادلانه در قراردادها: امکان‌سنجی توسعه نظارت قضایی در حقوق ایران و عراق 23 23 FA اعظم ابراهیمی استادیار، گروه حقوق، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 1405 02 13 <p>The transformation of contractual relations and the rapid expansion of standard-form, adhesion, banking, and electronic contracts have increasingly challenged the classical assumption that contracting parties enjoy equal bargaining power and genuine freedom of negotiation. In many contemporary transactions, one party possesses superior economic, informational, or technical power and predetermines the contractual terms, while the other party is effectively limited to accepting or rejecting the agreement as a whole. Under such circumstances, contractual provisions may be formally valid yet substantively distort the balance between the parties’ rights and obligations. This study adopts a descriptive-analytical and comparative approach to examine the mechanisms for controlling unfair contract terms in Iranian and Iraqi law and to assess the feasibility of expanding judicial review in Iranian contract law. The findings indicate that Iranian law currently addresses unfair terms through a fragmented set of doctrines, including invalid conditions, public order, the no-harm principle, prohibition of abuse of rights, consumer protection rules, and contractual interpretation, while lacking a comprehensive and explicit framework for identifying and modifying unfair terms. In contrast, Iraqi law provides a more direct basis for judicial intervention in adhesion contracts by allowing courts to modify or neutralize oppressive terms. The comparative analysis demonstrates that Iranian law possesses sufficient doctrinal capacity to develop a more coherent system of judicial review, provided that such intervention is governed by clear criteria, including absence of meaningful negotiation, significant contractual imbalance, lack of transparency, abuse of bargaining power, and inconsistency with good faith. A differentiated system of remedies, including nullity, unenforceability, restrictive interpretation, and judicial modification, could enhance contractual justice while preserving contractual autonomy and legal certainty.</p> <p>تحول روابط قراردادی و گسترش قراردادهای استاندارد، الحاقی، بانکی و الکترونیکی موجب شده است که فرض کلاسیک برابری طرفین و آزادی واقعی در مذاکره همواره با واقعیت منطبق نباشد. در بسیاری از قراردادهای جدید، یک طرف به دلیل برخورداری از قدرت اقتصادی، اطلاعاتی یا فنی بیشتر، شرایط قرارداد را از پیش تعیین می‌کند و طرف دیگر عملاً تنها امکان پذیرش یا رد کلی آن را دارد. در چنین شرایطی، شروطی ممکن است در قرارداد گنجانده شود که اگرچه از نظر شکلی صحیح به نظر می‌رسند، اما موجب برهم خوردن تعادل میان حقوق و تعهدات طرفین می‌شوند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، سازوکارهای کنترل شروط ناعادلانه در حقوق ایران و عراق را بررسی کرده و امکان توسعه نظارت قضایی در حقوق ایران را ارزیابی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در حقوق ایران، کنترل شروط ناعادلانه عمدتاً از طریق قواعد پراکنده‌ای مانند شروط باطل، نظم عمومی، قاعده لاضرر، منع سوءاستفاده از حق، حمایت از مصرف‌کننده و تفسیر قرارداد انجام می‌شود و قاعده‌ای جامع برای شناسایی و تعدیل این شروط وجود ندارد. در مقابل، حقوق عراق در قراردادهای الحاقی اختیار صریح‌تری برای مداخله دادگاه و تعدیل یا بی‌اثر کردن شروط تعسفی پیش‌بینی کرده است. مطالعه تطبیقی نشان می‌دهد که حقوق ایران از ظرفیت لازم برای توسعه نظارت قضایی برخوردار است، مشروط بر آنکه این نظارت بر معیارهایی روشن مانند فقدان مذاکره واقعی، عدم تعادل قابل توجه، عدم شفافیت، سوءاستفاده از قدرت قراردادی و تعارض با حسن نیت استوار شود. پذیرش ضمانت اجراهای متنوع از جمله بطلان، عدم قابلیت استناد، تفسیر محدودکننده و تعدیل قضایی می‌تواند ضمن حفظ اصل حاکمیت اراده، عدالت و تعادل بیشتری در روابط قراردادی ایجاد کند.</p> https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/899/544