پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 در دست انتشار 1406 10 01 The Right to Effective Access to Legal Counsel During Preliminary Investigations: A Jurisprudential, Legal, and Comparative Analysis of the Capacities and Limitations of Iran’s 2013 Code of Criminal Procedure حق دسترسی مؤثر به وکیل در تحقیقات مقدماتی؛ تحلیل فقهی، حقوقی و تطبیقی ظرفیت‌ها و محدودیت‌های قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ 1 19 FA حسین بختیاری دانشجوی دکتری، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران، عاطفه لرکجوری گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران، طیبه قدرتی سیاهمزگی گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران علی جبار گلباغی ماسوله گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران Journal Article 2026 05 04 <p>The right to effective access to legal counsel during preliminary investigations is one of the most important guarantees of a fair trial and a fundamental mechanism for protecting the defense rights of accused persons against the authority of investigative and prosecutorial bodies. The significance of this right is particularly evident because a substantial portion of the evidence, statements, and procedural decisions affecting the accused is formed during the preliminary stage. Using a descriptive-analytical method and a jurisprudential, legal, and comparative approach, this study examines the capacities and limitations of Iran’s 2013 Code of Criminal Procedure in guaranteeing effective access to legal counsel. The findings indicate that the Code has taken significant steps toward strengthening fair trial guarantees by recognizing the right to counsel during preliminary investigations, paying greater attention to the rights of persons in custody, requiring notification of defense rights, and providing for the presence of legal counsel. Nevertheless, full realization of this right continues to face important challenges, including restrictions on the choice of counsel in certain categories of offenses, limitations on access to case files and essential information, ambiguity regarding the scope of lawyers’ participation during questioning, weaknesses in the confidentiality of lawyer–client communications, deficiencies in court-appointed representation, and insufficient remedies for violations of the right to counsel. The jurisprudential analysis further demonstrates that principles such as justice, prohibition of oppression, caution in criminal matters, protection of human dignity, and the legitimacy of legal agency provide a normative foundation for a broader interpretation of this right. The study concludes that moving from a formal “right to have a lawyer” to “effective access to legal counsel” requires reform of existing restrictions, early access to counsel, protection of confidentiality, reinforcement of professional independence, and effective legal remedies.</p> <p>حق دسترسی مؤثر به وکیل در مرحله تحقیقات مقدماتی از مهم‌ترین تضمین‌های دادرسی منصفانه و از ابزارهای اساسی حمایت از حقوق دفاعی متهم در برابر اقتدار نهادهای تعقیب و تحقیق است. اهمیت این حق از آن جهت مضاعف می‌شود که بخش مهمی از ادله، اظهارات و تصمیمات اثرگذار بر سرنوشت کیفری متهم در همین مرحله شکل می‌گیرد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد فقهی، حقوقی و تطبیقی، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ را در زمینه تضمین دسترسی مؤثر متهم به وکیل بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قانون مذکور با شناسایی حق برخورداری از وکیل در تحقیقات مقدماتی، توجه به حقوق اشخاص تحت‌نظر، الزام به اطلاع‌رسانی درباره حقوق دفاعی و پیش‌بینی امکان حضور وکیل، گام مهمی در جهت تقویت دادرسی منصفانه برداشته است. با این حال، تحقق کامل این حق با چالش‌هایی نظیر محدودیت در انتخاب وکیل در برخی جرایم، محدودیت دسترسی به پرونده و اطلاعات ضروری، ابهام در دامنه مداخله وکیل در بازجویی، کاستی‌های مربوط به محرمانگی ارتباط وکیل و موکل، ضعف در کارآمدی وکالت تسخیری و فقدان ضمانت اجراهای کافی در برابر نقض حق دسترسی به وکیل مواجه است. بررسی فقهی نیز نشان می‌دهد که اصولی مانند عدالت، منع ظلم، احتیاط در امور کیفری، حفظ کرامت انسانی و مشروعیت نهاد وکالت می‌توانند پشتوانه‌ای برای تفسیر موسع این حق فراهم سازند. نتیجه پژوهش آن است که گذار از «حق داشتن وکیل» به «دسترسی مؤثر به وکیل» مستلزم اصلاح محدودیت‌های موجود، تضمین دسترسی زودهنگام، حفظ محرمانگی، تقویت استقلال وکیل و پیش‌بینی ضمانت اجراهای مؤثر است.</p> https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/908/510