پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 7 1404 06 30 A Comparative Analysis of Legal Mechanisms for Technology Transfer in IPC Contracts and Alternative Models (NISOC, BOT, and PPP) in Iran’s Oil Industry تحلیل تطبیقی سازوکارهای حقوقی انتقال تکنولوژی در قراردادهای IPC و مدل‌های جایگزین (NISOC، BOT و PPP) در صنعت نفت ایران 374 391 FA محمدرضا مختاری دانشجوی دکتری، گروه حقوق خصوصی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران علی زارع گروه حقوق خصوصی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 2025 04 26 Technology transfer in Iran’s oil industry constitutes a major requirement for sustainable development, reduction of technological dependence, enhancement of domestic capabilities, and improvement of efficiency in upstream and infrastructure projects. However, effective technology transfer cannot be achieved merely through the importation of equipment, access to foreign know-how, or the participation of international contractors; rather, it requires carefully designed legal, contractual, and institutional mechanisms. This study adopts a descriptive-analytical and comparative approach to examine the legal mechanisms of technology transfer under Iran Petroleum Contracts (IPC) and alternative models, including NISOC-based arrangements, Build–Operate–Transfer (BOT), and Public–Private Partnership (PPP) structures in Iran’s oil industry. The analysis focuses on the regulation of obligations concerning technical know-how, personnel training, domestic company participation, access to technical data and documentation, protection of intellectual property rights, localization of equipment and services, gradual transfer of operational responsibilities, and contractual enforcement mechanisms. The findings indicate that IPC, due to its long-term structure and integration of development and production stages, offers significant potential for technology transfer in upstream operations and reservoir management. Nevertheless, if transfer obligations and performance indicators are inadequately defined, it may also reinforce technological dependence. NISOC-based arrangements provide stronger potential for direct absorption of knowledge because of their closer integration with domestic operational structures. BOT is particularly effective in infrastructure projects when asset transfer is accompanied by operational know-how, technical documentation, and training. PPP, owing to its flexibility in risk allocation and performance-based incentives, creates favorable conditions for long-term cooperation and joint innovation. The study concludes that the most appropriate approach for Iran is a hybrid contractual framework combining the strengths of these models and treating technology transfer as an independent, measurable, and enforceable contractual objective. انتقال تکنولوژی در صنعت نفت ایران یکی از مهم‌ترین الزامات توسعه پایدار، کاهش وابستگی فناورانه، ارتقای ظرفیت‌های داخلی و افزایش بهره‌وری در پروژه‌های بالادستی و زیرساختی به شمار می‌رود. با این حال، تحقق واقعی انتقال تکنولوژی صرفاً از طریق ورود تجهیزات، استفاده از دانش خارجی یا حضور پیمانکاران بین‌المللی امکان‌پذیر نیست و مستلزم طراحی دقیق سازوکارهای حقوقی، قراردادی و نهادی است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و تطبیقی، سازوکارهای حقوقی انتقال تکنولوژی را در قراردادهای IPC و مدل‌های جایگزین شامل NISOC، BOT و PPP در صنعت نفت ایران بررسی می‌کند. تمرکز اصلی مطالعه بر نحوه تنظیم تعهدات انتقال دانش فنی، آموزش نیروی انسانی، مشارکت شرکت‌های داخلی، دسترسی به داده‌ها و اسناد فنی، حمایت از حقوق مالکیت فکری، بومی‌سازی تجهیزات و خدمات، انتقال تدریجی مسئولیت‌های عملیاتی و پیش‌بینی ضمانت اجراهای قراردادی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که IPC به دلیل ماهیت بلندمدت و ارتباط میان مراحل توسعه و تولید، ظرفیت بالایی برای انتقال دانش در حوزه‌های بالادستی و مدیریت مخزن دارد، اما در صورت ضعف در تعریف تعهدات و شاخص‌های عملکرد می‌تواند به استمرار وابستگی فناورانه منجر شود. مدل NISOC به سبب پیوند نزدیک‌تر با ساختار عملیاتی داخلی، ظرفیت بیشتری برای جذب مستقیم دانش و توسعه توان فنی داخلی دارد. BOT در پروژه‌های زیرساختی، به‌ویژه در صورت پیوند انتقال دارایی با انتقال دانش بهره‌برداری، اسناد فنی و آموزش، کارآمد است و PPP نیز به دلیل انعطاف در تقسیم ریسک و طراحی مشوق‌های عملکردی، ظرفیت مناسبی برای همکاری بلندمدت و نوآوری مشترک فراهم می‌کند. نتیجه پژوهش آن است که الگوی مطلوب برای ایران باید ترکیبی از مزایای این مدل‌ها باشد و انتقال تکنولوژی را به‌عنوان هدفی مستقل، سنجش‌پذیر و دارای ضمانت اجرای مشخص در ساختار قرارداد قرار دهد.

https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/913/511