پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 در دست انتشار 1406 06 01 Sharīʿah Legal Stratagems in the Balance of the Objectives of Islamic Law: A Comparative Study of Imamī and Sunni Jurisprudence حیل شرعی در ترازوی مقاصد شریعت: مطالعه‌ای تطبیقی در فقه امامیه و اهل سنت 1 17 FA سپیده بوذری استادیار، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، آذربایجان شرقی، مراغه، ایران سیّد محسن آزیز استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکده الهیات، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران مرضیه ملکی استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران عبدالله امیری بلخکانلو کارشناسی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، آذربایجان شرقی، مراغه، ایران سعید صالحی کارشناسی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، آذربایجان شرقی، مراغه، ایران Journal Article 1405 02 06 <p>Sharīʿah legal stratagems (ḥiyal sharʿiyya) refer to mechanisms that outwardly conform to the rules of Islamic law or established legal principles but may, in practice, result in the violation of the Lawgiver’s objectives and the circumvention of the underlying spirit of legal rulings. The question of the permissibility or invalidity of such stratagems constitutes one of the controversial issues in Islamic jurisprudence, regarding which divergent views have emerged both among different Islamic schools of law and within individual schools. Proponents have justified the legitimacy of certain legal stratagems by invoking principles such as the presumption of validity (aṣālat al-ṣiḥḥa), the negation of undue hardship (nafy al-ʿusr wa al-ḥaraj), and the facilitative functions of the Sharīʿah; opponents, by contrast, relying on rational arguments such as the reprehensibility of frustrating the Lawgiver’s purpose, deception of the Lawgiver, and the principle of blocking the means (sadd al-dharāʾiʿ), have regarded such stratagems as incompatible with the objectives of the Sharīʿah (maqāṣid al-Sharīʿah). Using a descriptive-analytical method and a comparative approach, this study examines the positions of Imamī jurisprudence and the Sunni schools of law concerning Sharīʿah legal stratagems. The findings indicate that both traditions concur in rejecting stratagems that lead to the frustration of the objectives of the Sharīʿah and undermine the normative system of Islamic legal rulings; nevertheless, substantial differences exist regarding the acceptance of certain specific forms of legal stratagems and the permissible limits of their application. The overall findings demonstrate that Sharīʿah legal stratagems may be regarded as legitimate only when they are employed within the framework of authoritative textual sources and do not conflict with the overarching objectives of the Sharīʿah; otherwise, they become instruments for circumventing and rendering divine rulings ineffective. This study may contribute to clarifying the theoretical foundations of comparative Islamic jurisprudence and provide a useful analytical framework for addressing emerging legal and social issues.</p> <p>حیل شرعی به راهکارهایی اطلاق می‌شود که در ظاهر در چارچوب احکام شریعت یا قواعد حقوقی قرار دارند، اما در عمل می‌توانند منجر به نقض مقاصد شارع و بی‌اثر شدن روح احکام شوند. مسئله جواز یا بطلان این‌گونه حیل از موضوعات مناقشه‌برانگیز در فقه اسلامی است که هم در میان مذاهب مختلف و هم در درون هر مذهب، دیدگاه‌های متفاوتی درباره آن شکل گرفته است.موافقان، مشروعیت برخی حیل را با استناد به اصولی همچون اصل صحت، نفی عسر و حرج و کارکردهای تسهیلی شریعت توجیه کرده‌اند؛ در حالی که مخالفان با تکیه بر ادله عقلی از جمله قبح نقض غرض، مخادعه با شارع و اصل سدّ ذرایع، آن‌ها را ناسازگار با مقاصد شریعت دانسته‌اند. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با رویکرد تطبیقی به بررسی دیدگاه‌های فقه امامیه و مذاهب اهل سنت در زمینه حیل شرعی پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هر دو مکتب در ردّ حیل منتهی به تعطیل مقاصد شریعت و تضعیف نظام احکام اتفاق‌نظر دارند؛ با این حال، در میزان پذیرش برخی مصادیق خاص و حدود جواز آن‌ها اختلافات قابل توجهی مشاهده می‌شود.برآیند پژوهش حاکی از آن است که حیل شرعی تنها در صورتی می‌توانند واجد مشروعیت باشند که در چارچوب نصوص معتبر و بدون تعارض با مقاصد کلان شریعت به‌کار روند؛ در غیر این صورت، به ابزاری برای بی‌اثر ساختن احکام الهی تبدیل خواهند شد. این مطالعه می‌تواند در تبیین مبانی نظری فقه تطبیقی و نیز تحلیل مسائل نوپدید حقوقی و اجتماعی نقش راهگشا ایفا کند.</p> https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/923/545