پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست 3060-6314 در دست انتشار 1406 10 01 Minorities and the Evolution of Their Constitutional Rights in Iraq from the Establishment of the State in 1921 to the 2005 Constitution اقلیت‌ها و تحول حقوق اساسی آن‌ها در عراق از تأسیس دولت در سال ۱۹۲۱ تا قانون اساسی ۲۰۰۵ میلادی 1 20 10.61838/csjlp.939 FA انمار منعم کاظم کاظم دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران محمد صالح تسخیری استادیار، گروه حقوق بین‌الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران Journal Article 2026 05 03 <p>Iraq is a relatively young state and, in this respect, is neither isolated from nor fundamentally different from other countries; nevertheless, it has been affected by the issue of minorities more profoundly than many others. This includes changes in their demographic proportions, the actual size of these populations, their cultural and political composition, and the rights granted to them both constitutionally and in practice. Wars and conflicts often pave the way for societies to transition from one condition to another that is new or substantially different from the preceding one, as occurred during World War I between 1914 and 1918. That war constituted a clear example of the formation of minority groups, the fragmentation of states, the emergence of new states, and the forced migration and displacement of vast numbers of people. Consequently, communities that had previously occupied positions of political authority and decision-making were transformed into minorities, as occurred in Poland and several other European countries. This study examines the issue of minorities and the evolution of their constitutional rights in Iraq from the establishment of the Iraqi state in 1921 to the adoption of the 2005 Constitution, taking into consideration that Iraq is a country characterized by multiple ethnicities, religions, and religious denominations and that the minority question has consistently constituted a structural challenge to its political and social system. The findings indicate that the development of minority rights passed through three principal stages. The first was the period of the establishment and consolidation of the monarchical system from 1921 to 1958. The 1925 Constitution was limited to recognizing certain freedoms relating to religion and minority education, without acknowledging substantive ethnic or political rights. The second stage encompassed the republican regimes from 1958 to 2003. During this period, constitutional provisions expanded to some extent in their emphasis on equality, while the Kurds received formal recognition in the 1970 Constitution and the Declaration of March 11. Nevertheless, implementation of these constitutional provisions remained inadequate, and some minorities, including Jews, Sabeans, and Christians, were subjected to marginalization or forced migration. Finally, the post-2003 period and the adoption of the 2005 Constitution represented a qualitative transformation in the constitutional status of minorities. For the first time, minority communities were explicitly recognized by name, while constitutional provisions guaranteed freedom of religion under Article 2, linguistic rights under Article 4, political representation through quota mechanisms under Article 49, and administrative and cultural rights under Article 125. The study recommends strengthening the institutional and legal framework for safeguarding minority rights rather than relying solely on constitutional provisions. This objective may be achieved through legislative reform, the effective activation of supervisory and monitoring institutions, and the adoption of national policies founded on recognition of and respect for pluralism.</p> <p>عراق دولتی نوپاست و از دیگر کشورها جدا یا متفاوت نیست؛ بلکه بیش از دیگران از مسئله اقلیت‌ها تأثیر پذیرفته است؛ از جمله از چگونگی تغییر نسبت جمعیتی آن‌ها، میزان واقعی این نسبت، ترکیب فرهنگی و سیاسی آن‌ها و حقوقی که در قانون اساسی و در عرصه عمل به آنان اعطا شده است. جنگ‌ها و منازعات، زمینه‌ساز گذار جامعه از یک وضعیت به وضعیتی تازه یا متفاوت با وضعیت پیشین‌اند؛ چنان‌که در جنگ جهانی اول در سال‌های ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ رخ داد. این جنگ نمونه‌ای روشن از شکل‌گیری اقلیت‌ها، تجزیه کشورها، پیدایش دولت‌های نوین و مهاجرت اجباری و آوارگی شمار عظیمی از مردم بود؛ به‌گونه‌ای که جوامعی که پیش‌تر تصمیم‌گیرنده بودند، به اقلیت تبدیل شدند؛ همان‌گونه که در لهستان و دیگر کشورهای اروپایی اتفاق افتاد. این پژوهش، مسئله اقلیت‌ها و تحول حقوق اساسی آن‌ها در عراق را از تأسیس دولت در سال ۱۹۲۱ تا قانون اساسی ۲۰۰۵ بررسی می‌کند؛ با این ملاحظه که عراق کشوری با قومیت‌ها، ادیان و مذاهب متعدد است و مسئله اقلیت‌ها همواره چالشی ساختاری برای نظام سیاسی و اجتماعی آن بوده است. پژوهش نشان داد که روند تحول حقوق اقلیت‌ها سه مرحله اصلی را پشت سر گذاشته است: مرحله تأسیس نظام پادشاهی در سال‌های ۱۹۲۱ تا ۱۹۵۸؛ قانون اساسی ۱۹۲۵ به شناسایی محدود آزادی دین و آموزش اقلیت‌ها بسنده کرد، بی‌آنکه حقوق قومی یا سیاسی واقعی آنان را به رسمیت بشناسد. مرحله جمهوری‌ها در سال‌های ۱۹۵۸ تا ۲۰۰۳؛ متون قانون اساسی در تأکید بر برابری، تا حدودی گسترش یافتند و شناسایی رسمی کردها در قانون اساسی ۱۹۷۰ و بیانیه ۱۱ مارس پدیدار شد؛ بااین‌حال، اجرای این متون ضعیف ماند و برخی اقلیت‌ها، مانند یهودیان، صابئان و مسیحیان، با حاشیه‌رانی یا کوچ اجباری روبه‌رو شدند. سرانجام، مرحله پس از ۲۰۰۳ و قانون اساسی ۲۰۰۵، تحولی کیفی را رقم زد؛ زیرا برای نخستین بار اقلیت‌ها صریحاً با نام به رسمیت شناخته شدند و مواد قانون اساسی، آزادی دین در ماده ۲، حقوق زبانی در ماده ۴، نمایندگی سیاسی از طریق سهمیه در ماده ۴۹ و حقوق اداری و فرهنگی در ماده ۱۲۵ را تضمین کردند. پژوهش توصیه می‌کند چارچوب نهادی و قانونی تضمین حقوق اقلیت‌ها تقویت شود و صرفاً به نصوص اکتفا نشود؛ این امر از طریق اصلاح قوانین، فعال‌سازی نهادهای نظارتی و اتخاذ سیاست‌های ملیِ مبتنی بر توجه به تکثرگرایی امکان‌پذیر است.</p> https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/download/939/525