مسئولیت کیفری در عصر هوش مصنوعی و جرائم سایبری؛ با تحلیل تطبیقی مبانی فقه امامیه و مالکی
کلمات کلیدی:
مسئولیت کیفری, هوش مصنوعی, جرائم سایبری, فقه امامیه, فقه مالکی, تطبیق فقه با فناوریچکیده
تحولات سریع فناوری هوش مصنوعی و گسترش جرائم سایبری، مسئولیت کیفری را وارد قلمرویی پیچیده و چندوجهی کرده است. امروزه بسیاری از جرائم در فضای دیجیتال و با بهرهگیری از سیستمهای هوشمند ارتکاب مییابند و این موضوع، تشخیص عامل انسانی، تعیین قصد مجرمانه و میزان دخالت انسان در ارتکاب جرم را با چالشهای جدی مواجه ساخته است. با توجه به این تغییرات بنیادین، ضرورت بازنگری در مبانی سنتی مسئولیت کیفری و تحلیل قابلیتهای آنها در پاسخگویی به جرائم نوظهور بیش از پیش احساس میشود. هدف این تحقیق، بررسی تطبیقی مبانی مسئولیت کیفری در فقه امامیه و فقه مالکی و تحلیل ظرفیت این دو نظام فقهی برای مواجهه با چالشهای عصر هوش مصنوعی و جرائم سایبری است. روش تحقیق این مقاله، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعه منابع فقهی و حقوقی است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که فقه امامیه با پذیرش مسئولیت غیرمستقیم، انعطاف در تحلیل قصد و ابزار ارتکاب جرم و امکان استنباط از موارد مشابه، توانایی بیشتری برای پاسخگویی به جرائم سایبری و هوشمند دارد. این ظرفیت، امکان توسعه چارچوبهای قانونی متناسب با فناوریهای نوین را فراهم میآورد. در مقابل، فقه مالکی با محدودیتهایی در شمول جرائم ناشی از سامانههای خودکار و تمرکز بر مباشرت و قصد صریح، در مواجهه با جرائم دیجیتال دارای کاستیهایی است. نتیجهگیری نهایی این تحقیق بر لزوم بهرهگیری از ظرفیتهای فقه تطبیقی برای بازنگری در مسئولیت کیفری و تدوین مقررات سازگار با عصر دیجیتال و هوش مصنوعی تأکید دارد و نشان میدهد که تطبیق اصول سنتی با فناوریهای نوین میتواند راهکار مؤثری برای پر کردن خلأهای قانونی و فقهی در مقابله با جرائم سایبری باشد.
مراجع
Amid, H. (1984). Persian Dictionary. Amirkabir Publishing.
Azimi, M. H., & Esmaeili, S. (2021). Identifying artificial intelligence components in Iranian databases. Journal of Knowledge Studies, 14(54), 94-107.
Hosseini, S. M. (2024). Analysis of the civil liability of AI designers and developers. 2nd International Conference on Law, Management, Educational Sciences, Psychology, and Educational Planning Management, Tehran.
Ibn Qudamah al-Maqdisi, A. (1993). Al-Mughni. Bayt al-Afkar al-Dawliyyah.
Jafari Langroudi, M. J. (2023). Terminology of Law. Ganj-e-Danesh.
Keyvanpour, M. R., Javideh, M., & Pourebrahimi, M. R. (2019). Computer analysis of crime utilizing AI and data mining methods in proactive crime detection. Karagah (Detective) Journal, 2(7).
Miri, S. (2025). Application of Artificial Intelligence in Criminal Policy and Criminal Procedure. Manzoumeh Kherad Pajouhan.
Mirsaeidi, M. (2019). Criminal Liability: Scope and Elements. Mizan Publishing.
Mirshekarloo, K., Yasin, & Ghiyasi, J. (2025). Attributing liability to Artificial Intelligence with emphasis on the causal relationship in cybercrimes. Judicial Precedent, 1(1).
Mohaqeq Damad, S. M. (2021). Rules of Jurisprudence: Criminal Section. Islamic Sciences Publication Center.
Mouraj, Z., & Akhtari, S. (2024). Examining the role of AI technologies in facilitating economic crimes: A criminological perspective. 3rd International Congress on Advocacy, Law, and Humanities, Hamedan.
Paridar, A. (2025). Criminalization of crimes committed using Artificial Intelligence Islamic Azad University, Shahrekord Branch].
Rostami Zabol, B. (2025). Criminal liability arising from the actions of autonomous Artificial Intelligence in the Iranian criminal legal system: Challenges and legislative necessities. 14th International and National Conference on Management, Accounting, and Law Studies, Tehran.
Shojai Langari, S. Y. (2024). The impact of Artificial Intelligence and data mining on crime prevention: Opportunities and challenges. Qazanameh Quarterly, 6(2).
Soufi, S., & Saleh-Nejad, S. (2023). The impact of Artificial Intelligence on the commission of cybercrimes. Journal of Law Studies, 11(55).
Tahmasebi, M. R. (2006). Fundamental approaches in Artificial Intelligence. Wisdom and Philosophy, 2(2), 25-48.
Vahabi Hashemabad, M., & Nouri, S. (2025). Jurisprudential approaches to emerging issues: A comparative study on Islamic jurisprudence and new technologies. 11th International Congress of Interdisciplinary Research in Islamic Humanities, Jurisprudence, Law, and Psychology, Tehran.
Vahbi, Z. (2023). AI crimes: An interdisciplinary analysis; Threats and predictable solutions. Legal Civilization Quarterly, 6(18).
Vatankhah, P. (2025). The role of Artificial Intelligence in civil procedure: Challenges and opportunities. Seminar of the Judiciary Lawyers Center, Isfahan.
Zandi, M., & Rafiei Alavi, S. E. (2024). Feasibility of criminal liability in Artificial Intelligence based on its philosophical foundations. Philosophy of Law, 3(1).
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Lida Samadiyan (Author); sadegh moradi (Corresponding author); Amir Samavati Pirouz (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.