تمایز ثبوت و اثبات در تعهدات؛ مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه

چکیده

این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی تمایز ثبوت و اثبات در تعهدات در نظام‌های حقوقی ایران و فرانسه انجام شد. پژوهش حاضر با روش توصیفی -تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شده است. داده‌های تحقیق از طریق مطالعه کتابخانه‌ای، بررسی قوانین، دکترین حقوقی، آرای قضایی و منابع معتبر حقوق ایران و فرانسه گردآوری و با استفاده از تحلیل تطبیقی مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند. چارچوب نظری پژوهش بر مبنای تفکیک مفهومی میان قواعد ماهوی و قواعد شکلی و آثار آن در نظام تعهدات استوار است. شکاف اصلی پژوهش آن است که با وجود مطالعات متعدد درباره ادله اثبات دعوا یا ماهیت تعهدات، پژوهشی مستقل و جامع که رابطه و تمایز میان ثبوت و اثبات را به‌صورت تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه بررسی کرده و آثار آن را در تفسیر تعهدات و تصمیمات قضایی تحلیل کند، کمتر مشاهده می‌شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در حقوق فرانسه، به دلیل تفکیک روشن‌تر میان قواعد ماهوی و قواعد اثباتی، مرز میان وجود تعهد و قابلیت اثبات آن دقیق‌تر ترسیم شده است؛ در حالی که در حقوق ایران، در برخی مقررات و رویه‌های قضایی، این دو حوزه گاه با یکدیگر خلط می‌شوند. همچنین مشخص شد که تفکیک صحیح این دو مفهوم، موجب افزایش انسجام آرای قضایی، تقویت امنیت حقوقی و ارتقای پیش‌بینی‌پذیری روابط قراردادی خواهد شد. نتایج پژوهش بیانگر آن است که بهره‌گیری از دستاوردهای حقوق فرانسه در تبیین مرزهای ثبوت و اثبات، ضمن حفظ مبانی حقوق ایران، می‌تواند به اصلاح برداشت‌های تفسیری، کاهش تعارض آرا و ارتقای کارآمدی نظام حقوق تعهدات منجر شود. بر این اساس، بازنگری در برخی مقررات مرتبط با ادله اثبات، تدوین دستورالعمل‌های تفسیری برای مراجع قضایی، توسعه مطالعات تطبیقی و آموزش تخصصی مفاهیم ثبوت و اثبات به قضات، وکلا و پژوهشگران حقوقی به‌عنوان مهم‌ترین پیشنهادهای این پژوهش ارائه می‌شود.