اقدامات واکنشی جرم خیانت به کشور از منظر فقه امامیه و حقوق کیفری ایران

نویسندگان

  • حمیدرضا حق شناس گروه حقوق، واحد بین المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0004-6346-0116
  • حیدر علی جهانبخشی گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد اسلامشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اسلامشهر، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0009-0008-6891-7292
  • فاطمه قناد گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران. نویسنده https://orcid.org/0000-0003-1620-0130

کلمات کلیدی:

خیانت به کشور, اقدامات واکنشی, فقه امامیه, حقوق کیفری ایران, امنیت ملی

چکیده

خیانت به کشور از مهم‌ترین جرایم علیه امنیت و منافع بنیادین دولت است که می‌تواند استقلال، تمامیت ارضی، قدرت دفاعی، اسرار امنیتی و سایر منافع حیاتی کشور را در معرض تهدید قرار دهد. با وجود اهمیت این جرم، در حقوق کیفری ایران عنوان مستقل و منسجمی برای خیانت به کشور پیش‌بینی نشده و رفتارهای مرتبط با آن در قالب جرایمی مانند جاسوسی، افشای اطلاعات محرمانه، همکاری با دولت‌های متخاصم، ورود به اماکن ممنوعه و انتقال اطلاعات امنیتی جرم‌انگاری شده‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با هدف تبیین مبانی و اقدامات واکنشی نسبت به جرم خیانت به کشور از منظر فقه امامیه و حقوق کیفری ایران انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در فقه امامیه، اگرچه خیانت به کشور با مفهوم مدرن آن به‌عنوان یک عنوان مستقل کیفری مطرح نشده است، اصولی مانند حرمت خیانت، وجوب حفظ امانت، ممنوعیت یاری‌رساندن به دشمن و ضرورت حمایت از امنیت جامعه، مبانی لازم برای واکنش کیفری را فراهم می‌کنند. در بسیاری از مصادیق معاصر، تعزیر مناسب‌ترین سازوکار واکنشی محسوب می‌شود و شدت آن باید بر اساس وضعیت مرتکب، نوع و حساسیت اطلاعات، میزان همکاری با دشمن، قصد مجرمانه و شدت خسارت تعیین شود. بررسی حقوق کیفری ایران نیز نشان می‌دهد که مهم‌ترین چالش‌ها شامل پراکندگی مقررات، ابهام برخی مفاهیم، عدم تفکیک کامل خیانت از جاسوسی و دشواری انطباق مقررات سنتی با جاسوسی سایبری و انتقال اطلاعات فناورانه است. بر این اساس، اصلاح ساختاری مقررات، تعریف دقیق‌تر خیانت به کشور، درجه‌بندی ضمانت اجراها و تدوین قواعد فناوری‌خنثی می‌تواند به ایجاد نظامی منسجم‌تر، متناسب‌تر و کارآمدتر منجر شود.

مراجع

Aghigh, R. H. (2023). Legislative inadequacies of the crime of espionage in the Islamic Penal Code compared to the Penal Code of France. Journal of Scientific Research in Criminal Law and Criminology(22).

Boyer, A., & Nicholls, M. (2024). The Rise and Fall of Treason in English History. Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9781003052074

Fatahi Zafarkandi, S. (2019). Prevention of the cyber espionage crime of the armed forces and its role in ensuring the right to security. Islamic human rights studies, 9(1).

Grey, S. (2018). New Spymasters: Inside the Modern World of Espionage from the Cold War to Global Terror (R. Deputy for & P. Knowledge, Trans.). National University of Intelligence and Security Press.

Hamidi, H. (2024). Cyber Espionage Crime in the Law of Afghanistan and Iran. Scientific-Research Quarterly of Legal Knowledge, 10(4), 157. https://doi.org/10.62134/srqjl/v2.i4.202409.6

Hedayati Chenani, R. (2021). Examining the crime of espionage in international law and the criminal law of the armed forces. Research and studies of Islamic sciences, 3(24).

Mazaheri, A. (2019). The Place of Crimes against Security in Iran's Criminal Policy (Examples: Espionage, Entry into Prohibited Places, Propaganda against the Regime, and Bombing). Quarterly Journal of Political Science, Law, and Jurisprudence Studies, 5(1).

Mazhari, A. (2019). Position of Security Crimes in Iran’s Criminal Policy: Espionage, Trespassing, Propaganda Against the Regime, Bombing. Journal of Political Science, Law, and Jurisprudence, 5(1).

Meshkat, M. (2019). Iran's Penal Strategy in Facing Nuclear Espionage: The Need for Tech-Oriented Laws. Criminal Law and Technology, 1(1), 55-78.

Nashesi, H. (2022). Economic Espionage and Industrial Spying. Cambridge University Press.

Rahmdel, M. (2020). Espionage and Treason against the Country. International Law Research Journal, 8(28).

Sadat, G. (2019). Espionage and Treason: Theoretical Frameworks and Countermeasures. National University of Intelligence and Security Press.

Sarikhani, A. (1999). Espionage and Treason against the Country. Islamic Propagation Publications Center.

Sarikhani, A., Hajidehabadi, M. A., & Ghobadian, A. (2022). The Feasibility of Permitting Surveillance to Discover Violent Sexual Crimes in Light of Quranic and Narrative Evidence Prohibiting Espionage, from the Perspective of Iranian Criminal Law. Ta‘ali-ye Hoquq(1).

SentinelOne. (2025). What is cyber espionage? Types & examples. Cybersecurity Magazine.

Shah Rezai, M. H. (2024). The Impact of the Abraham Accords on the National Security of the Islamic Republic of Iran Islamic Azad University, Khorasgan Branch.

Walker-Munro, B. (2024). National Security, Foreign Investment & Research Security: The Current State of Art. Griffith Law Review, 33(2), 167-188. https://doi.org/10.1080/10383441.2025.2459007

Xu, K. (2024). Role of International Law for Global Peace and Security.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

حق شناس ح., جهانبخشی ح. ع., & قناد ف. (1406). اقدامات واکنشی جرم خیانت به کشور از منظر فقه امامیه و حقوق کیفری ایران. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست, 1-22. https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/view/848

مقالات مشابه

41-50 از 50

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.