کارکرد بطلان دلیل در تضمین حقوق دفاعی متهم: مطالعه تطبیقی با تأکید بر تعارض کشف حقیقت و آزادیهای فردی
کلمات کلیدی:
بطلان دلیل, طرد ادله غیرقانونی, میوه درخت مسموم, حقوق دفاعی متهم, دادرسی منصفانه, اصل برائت, سیاست کیفری بازدارنده, مشروعیت رأی قضایی, تعارض کشف حقیقت و آزادیهای فردیچکیده
یکی از بنیادیترین تنشهای آیین دادرسی کیفری، تعارض میان ضرورت کشف حقیقت و الزام به صیانت از آزادیهای فردی متهم است. این تعارض، نه یک دوگانگی مطلق، بلکه مسئلهای تنظیمی در چارچوب سیاست کیفری و حقوق بشر است که نحوه مواجهه با آن، میزان مشروعیت دادرسی کیفری را تعیین میکند. قاعده بطلان دلیل در این میان، صرفاً یک قاعده شکلی یا ضمانت اجرای آیین دادرسی نیست، بلکه سازوکاری هنجاری برای مهار قدرت کیفری دولت و تضمین حقوق دفاعی به شمار میرود. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد تطبیقی، کارکرد بطلان دلیل را در نظامهای حقوقی ایران و ایالات متحده آمریکا بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد در ایالات متحده، قاعده طرد ادله غیرقانونی و نظریه «میوه درخت مسموم» عمدتاً بر مبنای متمم چهارم و دکترین دادرسی منصفانه توسعه یافته و با هدف بازدارندگی نهادی و جلوگیری از همدستی قضایی با نقض قانون اساسی صورتبندی شده است . در مقابل، در نظام حقوقی ایران بیاعتباری ادله ناشی از شکنجه و اکراه بهصورت صریح در قانون اساسی و قوانین عادی پیشبینی شده و بر مبنای کرامت انسانی و منع مطلق تعرض به اراده آزاد استوار است (اصل ۳۸ قانون اساسی؛ ماده ۶۰ قانون آیین دادرسی کیفری). با این حال، در حوزههای غیرصریح—مانند برخی نقضهای رویهای در تحصیل ادله و ادله تبعی—معیارهای تحلیلمحور و نسبتاً یکپارچه کمتر صورتبندی شدهاند . این مقاله با ارائه مدل سهسطحی کارکرد بطلان دلیل (فردی، نهادی، اجتماعی) و پیشنهاد معیار «نقض اساسی حقوق دفاعی» بهعنوان ملاک تشخیص بطلان، استدلال میکند که بطلان دلیل باید نه در تقابل با کشف حقیقت، بلکه در چارچوب مفهوم «حقیقت مشروع» تحلیل شود. بر این اساس، تقویت رویکرد تحلیلمحور در حقوق ایران میتواند ضمن حفظ کارآمدی عدالت کیفری، پیشبینیپذیری تصمیم قضایی و مشروعیت نهادی دادرسی را ارتقا دهد.
مراجع
Akrami, M. (2021). The Theory of Exclusion of Illegal Evidence in Iranian Criminal Procedure. Quarterly Journal of Legal Research.
Amar, A. R. (1994). The Fourth Amendment, First Principles. Harvard Law Review, 107(4), 757-819.
Dressler, J., & Thomas, G. C. (2022). Criminal Procedure: Principles, Policies, and Perspectives (6th ed.). West Academic Publishing.
Ghiasi, M. (2016). Analysis of the Admissibility of Illegally Obtained Evidence in Iranian Law: A Comparative Study. Journal of Legal Research.
Ghiasi, M. (2017). Invalidity of Evidence in Iranian Criminal Procedure. Jangal Publications.
Halalkhor Mirkola, M., Tadin, A., & Goldoust Jouybari, R. (2020). Jurisprudential and Legal Principles and Rules Corresponding to the Acquisition of Evidence in Iranian Criminal Law. Quarterly Journal of Critical Legal Studies.
Hosseini, S. H. (2018). The Principle of Prohibition of Torture and Its Effect on Evidence in Iranian Law. Human Rights Quarterly.
Khaleghi, A. (2020). Criminal Procedure (New edition ed.). Mizan.
LaFave, W. R. (2020). Search and Seizure: A Treatise on the Fourth Amendment (6th ed.). Thomson Reuters.
Nekounam, A. (2021). Assessing the Possibility of Relying on Illegal Evidence in Islamic Jurisprudence and Iranian Law. Quarterly Journal of Islamic Jurisprudence and Foundations of Law.
Packer, H. L. (1968). The Limits of the Criminal Sanction. Stanford University Press.
Rahgosha, M. (2022). Foundations of the Exclusionary Rule in Iranian and American Law. Quarterly Journal of Criminal Law Research.
Schrock, R., Welsh, S., & Eaton, L. (1980). A Neglected Aspect of the Exclusionary Rule Debate. Journal of Criminal Law and Criminology, 79(1), 1-45.
Schroeder, C. H. (1981). Deterring Fourth Amendment Violations: Alternatives to the Exclusionary Rule. Michigan Law Review, 69, 1361-1390.
Shirinzad, H. (2014). The Accused's Defense Rights in Criminal Proceedings. SAMT.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 Afsaneh Parsamand (Author); Mohammad Sajjad Etebari (Corresponding author); Ali Mazidi Sharafabadi (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.