مبانی و حدود مسئولیت مدنی کاربران و پلتفرمهای متاورس در قبال نقض حقوق مالکیت معنوی
کلمات کلیدی:
متاورس, مسئولیت مدنی, مالکیت فکری, حقوق ایران, قانونگذاری جدیدچکیده
گسترش محیطهای تعاملی و چندبعدی در متاورس، الگوهای سنتیِ آفرینش، عرضه و بهرهبرداری از آثار ادبی، هنری، نرمافزارها و نشانهای تجاری را دگرگون ساخته و در نظام حقوقی ایران، چالشهای بنیادینی پیرامون انتساب زیان ناشی از نقض مالکیت فکری به کاربران و پلتفرمها پدید آورده است. هدف این پژوهش، تبیین ماهیت حقوقی داراییهای دیجیتال، استخراج ارکان و مبانی مسئولیت مدنی کنشگران در بستر قوانین ایران و اثبات ضرورتهای تقنینی نوین است. ضرورت این واکاوی از ناکارآمدی قواعد سنتی در برابر ویژگیهای غیرمتمرکز، الگوریتممحور و سرعت بالای تکثیر محتوا ناشی میشود. پرسش اصلی پژوهش این است: مبانی و حدود مسئولیت مدنی کاربران و پلتفرمها در نقض حقوق مالکیت فکری در متاورس بر چه پایههایی استوار است و نظام حقوقی ایران برای پوشش خلأهای آن نیازمند چه اصلاحات قانونی است؟ یافتههای پژوهش تحول در مفاهیم مال و تصرف مجازی را آشکار میسازد. همچنین نشان میدهد رژیم مسئولیت کاربران عمدتاً بر قواعد اتلاف و تسبیب و نصوص قوانین مالکیت فکری استوار است؛ در حالی که مسئولیت پلتفرمها با معیارهایی چون میزان کنترل مؤثر، علم و انتفاع اقتصادی سنجیده میشود و صرف ارائه بستر بدون تقصیر در مراقبت، موجب ضمان نیست. در این گستره، یافتهها حاکی از نارسایی قوانین عام فعلی و سکوت قانونگذار در زمینه حاشیه امن واسطهها است. نتیجهگیری پژوهش مؤید آن است که نظام حقوقی ایران افزون بر تفسیر پویای قواعد موجود، نیازمند وضع مواد صریح و تدوین قوانین جدید پیرامون تکالیف نظارتی، سازوکار اعلان و توقف نقض و جبران متناسب خسارت است. روش تحقیق، توصیفیـتحلیلی بر پایه واکاوی نصوص قانونی، قواعد فقهی و تحلیل نظری است.
مراجع
Abbasnia, S. (2021). Legal Examination and Analysis of Harmful Acts in Cyberspace. Ghanoonyar, 5(17), 345.
Aghaabbasi, R., & Davari Marghazi, M. (2025). Civil Liability Arising from Service Providers in Cyberspace with Emphasis on Online Stores. State and Law, 6(2).
Aido Vázquez, A. M. (2025). La responsabilidad de las plataformas digitales por el uso infractor de la marca. In Derecho y entornos digitales (pp. 303-320). Atelier.
Akefi Ghaziani, M., Milani, S. M., & Akefi Ghaziani, V. (2022). The Metaverse and Legal Challenges in Property Law. Emerging Technologies Law, 3(6), 143.
Dayani, A., Zarkalam, S., & Ramezanian Siahkalroudi, A. (2020). Civil Liability of Internet Service Intermediaries with Emphasis on Intellectual Property Infringement in Cyberspace. Islamic human rights studies, 9(18), 277.
Esmeralda, N. N. (2026). Artificial Intelligence and Trademark Infringement: Legal Interpretation of “Use” of AI-Generated Signs in the European Union. Trends in Intellectual Property Research, 4(2), 19-28.
Gholamalizadeh, M., & Hesam, A. (2023). Civil Liability of Online Virtual Platforms for Users' Acts. Islamic Law, 20(79), 127.
Hafenscher, H. (2026). Constitutionalizing Terms of Services? Article 14(4) DSA and the Blurring of Public and Private Law in the European Union. SPLITLAW, 177.
Jon, W., & Park, S. P. (2025). Comparative Analysis of Trademark Protection in the Metaverse and Registration of Virtual Goods and NFTs. Computer Law & Security Review, 57, 106137.
Keshavarz, A., & Khaghani Esfahani, M. (2022). Choice-of-Law Rules for Recognition and Protection of the Public Performance Right in Literary and Artistic Works under Iranian Law and International Instruments. Quarterly Journal of Research and Development in Comparative Law, 5(15), 173.
Kumar, V. (2024). The Evolving Frontier: Examining the Legal Status of Virtual Property in Metaverse Platforms. International Journal of Legal Science and Innovation, 6(3), 1032.
Nannini, L., Bonel, E., Bassi, D., & Maggini, M. J. (2025). Beyond Phase-In: Assessing Impacts on Disinformation of the EU Digital Services Act. Ai and Ethics, 5(2), 1241-1269.
Nourimanesh, A. (2021). Examination and Analysis of Presumed Fault in Civil Liability Claims. Ghanoonyar, 5(20).
Rostami, H., & Shabani Kandesari, H. (2016). Establishing Causation in Cases Involving Multiple Intervening Factors in Crimes and Financial Losses: With Emphasis on the 2013 Islamic Penal Code. Criminal Law Research Quarterly, 4(15), 144.
Sang Sefidi, A., & Khaleghi, A. (2027). Economic Value and Ownership of Virtual Assets in the Metaverse from the Perspective of Imami Jurisprudence and Iranian Civil Law. Encyclopedia of Comparative Jurisprudence and Law, 1.
Sanjaya, K., & Rajavenkatesan, P. R. L. (2024). Intellectual Property Protection for Virtual Assets and Brands in the Metaverse: Issues and Challenges. International Journal of Intellectual Property Management, 14(6), 527.
Wyczik, J. (2024). The Rise of the Metaverse: Tethering Effect and Intellectual Property of Crypto Tokens. Journal of Intellectual Property Law and Practice, 19(4), 358.
Zareinejad, F., Malekshah, A., & Razi, P. (2027). Analysis of Civil Liability in Cyberspace in the Iranian Legal System. Comparative Studies in Jurisprudence, Law and Politics, 1.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Tahereh Sefidian (Author); Mahshidsadat Tabaei (Corresponding author); Ali Zare (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.