مسئولیت کیفری ارتکاب جرم قتل ناشی از هوش مصنوعی

نویسندگان

  • حسام ملکی کارشناسی ارشد، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه شمال، آمل، ایران. نویسنده https://orcid.org/0000-0003-4639-7739
  • حسین رنجبر استادیار، گروه حقوق، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه شمال، آمل، ایران. نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0002-0101-2148

کلمات کلیدی:

هوش مصنوعی, مسئولیت کیفری, جرم, قتل, حقوق کیفری

چکیده

گسترش کاربرد هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مانند حمل‌ونقل خودران، پزشکی، صنعت، رباتیک و سامانه‌های تصمیم‌یار، پرسش‌های جدیدی را درباره انتساب مسئولیت کیفری در صورت وقوع نتایج زیان‌بار، به‌ویژه مرگ انسان، ایجاد کرده است. مسئله اصلی زمانی شکل می‌گیرد که نتیجه مرگبار مستقیماً ناشی از عملکرد یک سامانه هوشمند باشد، اما در زنجیره طراحی، تولید، برنامه‌ریزی، آموزش، بهره‌برداری و نظارت بر آن، اشخاص متعدد انسانی و حقوقی نقش داشته باشند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی مبانی و معیارهای انتساب مسئولیت کیفری در قتل ناشی از هوش مصنوعی می‌پردازد و جایگاه برنامه‌نویس، طراح، تولیدکننده، شرکت توسعه‌دهنده، مالک، بهره‌بردار و کاربر را در فرایند تحقق نتیجه تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که صرف خودمختاری فنی سامانه هوشمند نمی‌تواند موجب شناسایی آن به‌عنوان مرتکب مستقل جرم شود و در وضعیت کنونی، مسئولیت کیفری باید بر مبنای نقش اشخاص انسانی و حقوقی در ایجاد، کنترل یا عدم پیشگیری از خطر تعیین شود. در این زمینه، معیارهایی مانند قابلیت پیش‌بینی خطر، کنترل مؤثر بر سامانه، دسترسی به اطلاعات فنی، امکان جلوگیری از نتیجه، نقض تکلیف مراقبت و میزان تأثیر رفتار هر شخص در زنجیره سببیت اهمیت اساسی دارند. همچنین، در مواردی که چند عامل به‌طور هم‌زمان در تحقق مرگ نقش دارند، امکان توزیع مسئولیت میان اشخاص متعدد باید مورد پذیرش قرار گیرد. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که قواعد عمومی حقوق کیفری همچنان قابلیت استفاده در این حوزه را دارند، اما برای مواجهه مؤثر با سامانه‌های خودمختار و پرخطر، تدوین قواعد اختصاصی درباره ارزیابی خطر، نظارت انسانی، ثبت تصمیمات الگوریتمی، الزامات ایمنی و مسئولیت اشخاص حقوقی ضروری است.

مراجع

Al-Falasi, A. A. M. (2023). Criminal Liability Arising from Artificial Intelligence Errors.

Al-Halahlah, A. K. F. (2025). Artificial intelligence and crime: Legal frameworks of criminal liability in the digital era.

Al-Hasanat, H. K. H. (2024). Criminal Liability Arising from Artificial Intelligence Errors. Al-Zaytoonah University of Jordan Journal for Legal Studies, 43(4), 1849-1952.

Al-Jamili, O. H. J. (2025). Criminal Liability Arising from Artificial Intelligence Errors. Dar Misr for Printing and Publishing.

Al-M'ebid, O. I. (2024). Criminal Liability Arising from the Use of Artificial Intelligence Technologies in the Saudi Arabian Legal System: An Analytical-Comparative Study. Arab Journal of Security Studies, 40(2), 143-157.

Al-Sadat Makki, A., Al-Sadat Makki, Z., & Kashkoulian, E. (2024). An Examination of Liability Arising from Artificial Intelligence Acts in the Iranian Legal System. Scientific Journal of Jurisprudence, Law and Criminal Sciences, 8(32), 71-79.

Amirian Farsani, A., & Hosseini, S. M. (2023). Challenges and Barriers to Criminal Liability in Robots with Artificial Intelligence Capabilities. Legal Civilization(18).

Ghavami Pour Sereshkeh, M., & Mahmoudi, A. (2025). An Introduction to Criminal Liability Frameworks for Artificial Intelligence Systems. Biannual Scientific Journal of New Technologies Law, 6(11), 209-232.

Ghavamipour Sarshkeh, M., & Mahmoudi, M. (2024). An Introduction to Legal Frameworks for the Criminal Liability of Artificial Intelligence Systems. Quarterly Journal of Legal Studies.

Goel, A. T. V. (2023). Determining the ‘Responsibility’ Paradox- The Criminal Liability of Artificial Intelligence in the Healthcare Sector. Russian Law Journal, 11(2s). https://doi.org/10.52783/rlj.v11i2s.581

Haji, D. (2018). Crimes Against Persons: Homicide (2nd ed.). Mizan.

Javanmard, M., & Heydarifard, S. M. (2025). Criminal Liability of Autonomous Artificial Intelligence with Emphasis on the Mental Element in Light of Comparative Studies. Quarterly Journal of Legal Research.

Kaveh, M. H., & Barani, M. (2024). Criminal Liability of Artificial Intelligence in Iranian Criminal Law with a View to European Union Legislation. Comparative Criminal Jurisprudence(3).

Makki, A. a.-S., Makki, Z. a.-S., & Kashkoulian, E. (2024). Examining Liability Arising from Artificial Intelligence Actions in the Iranian Legal System. Jurisprudence, Law and Criminal Sciences(32).

Meghdadi, M., & Pourcheriki, F. (2024). A Comparative Study of the Criminal Liability of Artificial Intelligence in the Legal Systems of Iran and Saudi Arabia. Journal of Comparative Legal Studies.

Nozari Ferdowsieh, M., Rostami Ghafasabadi, A., & Jahani, M. H. (2022). A jurisprudential re-examination of the criminal liability of an unseen supervisor in a deliberate homicide crime. Research on Islamic Jurisprudence and Law, 18.

Rostami Zabol, B. (2025). Criminal liability arising from the actions of autonomous Artificial Intelligence in the Iranian criminal legal system: Challenges and legislative necessities. 14th International and National Conference on Management, Accounting, and Law Studies, Tehran.

Younes, Y. Z. K. (2024). Special features of criminal liability concerning artificial intelligence. Iraqi Journal, 68. https://iasj.rdd.edu.iq/journals/uploads/2025/05/03/c31dd10d02a6678fcd56bccb1e823948.pdf

Zandi, M., & Rafiei Alavi, S. E. (2024). Feasibility of criminal liability in Artificial Intelligence based on its philosophical foundations. Philosophy of Law, 3(1).

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

ملکی ح. ., & رنجبر ح. (1406). مسئولیت کیفری ارتکاب جرم قتل ناشی از هوش مصنوعی. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست, 1-20. https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/view/911

مقالات مشابه

11-20 از 50

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.