تحلیل مبانی و حدود استثنائات نظارت دیوان عدالت اداری در نظام حقوقی ایران
کلمات کلیدی:
دیوان عدالت اداری, استثنائات نظارت, حاکمیت قانون, صلاحیت عام, رویه قضایی, اعمال حاکمیتیچکیده
نظارت قضایی بر اداره عمومی، رکن بنیادین حاکمیت قانون و تضمین پاسخگویی قدرت است. در نظام حقوقی ایران، دیوان عدالت اداری بهعنوان مرجع عام تظلمات اداری، عهدهدار این مهم است؛ با این حال، وجود استثنائات در صلاحیت این دیوان، مرزهای نظارت قضایی را با چالش مواجه کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل مبانی، ماهیت و حدود این استثنائات، با رویکردی تحلیلی-توصیفی و با اتکا به منابع کتابخانهای و رویه قضایی، این فرضیه را واکاوی میکند که بخشی از این محدودیتها نه لزوماً ناشی از نص صریح قانون، بلکه برساختهی تفاسیر انقباضی از اصول حقوق اساسی و ملاحظات ساختاری قدرت است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که استثنائات نظارت در سه سطح مفهومی (دکترینهای اعمال حاکمیتی و خویشتنداری قضایی)، ساختاری (جایگاه نهادهای عالی حاکمیتی) و قانونی (مراجع اختصاصی) قابل طبقهبندیاند. با این حال، تحلیل آراء هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، بهویژه دادنامه شماره ۹۶۸، حکایت از چرخش رویهای دیوان به سمت «صلاحیت عام و تفسیر مضیق استثنائات» دارد. نتایج نشان میدهد که در فقدان معیارهای تقنینی روشن، رویه قضایی نقشی تعیینکننده در ترسیم مرزهای نظارت ایفا میکند. پژوهش حاضر ادعا میکند که برای تحکیم حاکمیت قانون، ضروری است استثنائات، نه بهعنوان حوزههایی مطلق برای گریز از نظارت، بلکه بهعنوان استثنائاتی محدود و مبتنی بر مصلحت عمومی تفسیر شوند. بازنگری در استثنائات قانونی، ضابطهمندسازی مفهوم اعمال حاکمیتی و استمرار رویکرد حقمحور در رویه دیوان، پیشنهادهای کلیدی این پژوهش برای ارتقای پاسخگویی اداری و تضمین مؤثر حق دادخواهی شهروندان است.
مراجع
Amid Zanjani, A. (2023). Constitutional Law.
Aronson, M., Groves, M., & Weeks, G. (2023). Judicial Review of Administrative Action and Government Liability (7th ed.). Thomson Reuters.
Bigrezaei, R., Sharifi, A., & Farkish, H. (2023). Mechanisms for Realizing Sharia Supervision over By-Laws and Other Governmental Rules and Regulations. Geography and Regional Planning, 13(Special Issue).
Craig, P. (2021). Administrative Law (9th ed.). Sweet & Maxwell.
Elliott, M., & Thomas, R. (2024). Public Law. Oxford University Press.
Emami, M., & Ostovar Sangari, K. (2024). Administrative Law (7th ed., Vol. 2). Mizan Publications.
Fatehi Kolkhoran, H., Fallahzadeh, A. M., & Barzegar, A. (2023). A Critical Reflection on the Procedure of the Administrative Justice Court and the Guardian Council's Practice in Ensuring Sharia Supervision over Administrative Regulations. Administrative Law, 11(37).
Ghazi Shariatpanahi, S. A. (2023). Constitutional Law and Political Institutions. Mizan Publications.
Hancox, E., & Heitzer, S. (2025). It's a Complex World: Can Courts Help? Judicial Review and Complexity in Germany, the EU and the US. Cambridge International Law Journal, 14(1).
Hashemi, S. M. (2025). Constitutional Law of the Islamic Republic of Iran (6th ed.). Mizan Publications.
Heydari, V., Nikounahad, H., & Kadkhodamoradi, K. (2026). Assessing the Possibility of Requiring the Guardian Council to Follow Its Previous Practice. Legal Studies, 18(1).
Iristian, Y. (2024). Ensuring Administrative Legality and Justice Through Judicial Review in Indonesia. Journal Of International Multidisciplinary Research, 2(3).
Katouzian, N. (2025). Introduction to Legal Science and the Study of the Iranian Legal System. Ganj-e Danesh Publications.
Molaei, A. (2025). A Critique of Note 1 to Article 10 of the Administrative Justice Court Law Concerning the Civil Liability of the State. Parliament and Strategy, 32(122).
Moradi, M., & Mansourian, M. (2025). Judicial Review of Regulations Adopted by Supra-Branch Councils in the Iranian Legal System with Emphasis on Review by the Administrative Justice Court. Ghazavat, 25(123).
Nejabatkhah, M., Faqih Larijani, F., & Nazari Ziaratgah, S. (2020). Scope and Procedure of Administrative Justice Court Review over Decisions of Labor Dispute Settlement Authorities in Light of Judicial Practice. New Research in Administrative Law(2).
Parsa, M., & Davoudi, H. (2023). Formal Review by the Administrative Justice Court of Decisions Issued by Quasi-Judicial Commissions. Quarterly Journal of Research and Development in Comparative Law, 6(18).
Piątek, W. (2026). Relations Between Supreme Administrative Courts and the Judicial Power: A Comparative Overview. In Beyond Adjudication. Edward Elgar Publishing.
Rahmatifar, S. (2023). Assessing the Possibility of Pilot-Judgment Proceedings in the Administrative Justice Court in Comparison with the European Court of Human Rights. Quarterly Journal of Judicial Law Perspectives, 28(102).
Rezaeizadeh, F. (2020). Reference Concerning the Supreme Council for Land Reform.
Shams Nateri, M. E., Kalantari, H., Zare, E., & Riazat, Z. (2025). Islamic Penal Code in the Current Legal Order: General Criminal Law (Vol. 1). Mizan Publications.
Sheibani, A., & Molabigi, G. (2021). An Introduction to the Concept of Discretionary Jurisdiction and the Requirements of Judicial Review by the Administrative Justice Court over the Discretionary Jurisdiction of Specialized Administrative Authorities. Administrative Law, 8(26).
Shiravi, A. (2023). Introduction to Legal Science (4th ed.). Mizan Publications.
Tabatabaei Motameni, M. (2025). Administrative Law (4th ed.). SAMT Publications.
Zarei, M. H., & Shamsi-Moheb, A. (2025). A Case Study of Administrative Justice Court Decisions on Judicial Review of Regulations Adopted by Regulatory Bodies. Legal Excellence, 11(2).
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Azam Badri Ali Babaloo (Author); Mohammad Ghaffarian (Corresponding author); Ali Hajipour Kondrood, Naser Rahbar Farshpira (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.