اعتبار و جایگاه تفسیری بهکارگیری معانی غیرمستقیم در متون حقوقی
کلمات کلیدی:
اعتبار, معانی غیرمستقیم, تفسیر متون حقوقیچکیده
تفسیر متون حقوقی و فقهی صرفاً به مدلولهای صریح الفاظ محدود نمیشود، بلکه بسیاری از احکام و قواعد از «معانی غیرمستقیم» و بهویژه مفهوم مخالف قابل استنباطاند. این مقاله با رویکردی تحلیلی– توصیفی، به بررسی اعتبار و جایگاه تفسیری معانی غیرمستقیم در متون فقهی و حقوقی میپردازد و تلاش میکند حدود حجیت و کاربست آنها را تبیین کند. ابتدا با تبیین مفاهیم منطوق و مفهوم، به تحلیل دیدگاههای اصولیان درباره حجیت مفهوم مخالف پرداخته شده و سه رویکرد اصلیِ حجیت مطلق، عدم اعتبار مطلق و دیدگاه تفکیکی بررسی میگردد. نتایج نشان میدهد که نزاع موجود، عمدتاً صغروی بوده و ناظر به احراز علیت انحصاری قید است، نه اصل اعتبار مفهوم. در ادامه، جایگاه مفهوم مخالف در حقوق موضوعه ایران با تمرکز بر نظریه احتیاطآمیز دکتر کاتوزیان تحلیل شده و معیارهای سهگانه فقهی، تاریخی و عقلایی برای اعتبار آن تبیین میشود. یافتههای پژوهش بیانگر آن است که معانی غیرمستقیم، در صورت احراز نقش قید بهعنوان علت منحصر حکم و عدم تعارض با اصول کلی نظام حقوقی، ابزاری کارآمد برای سد خلأهای قانونی، محدودسازی معقول احکام و تحقق عدالت قضایی محسوب میشوند. در نهایت، میتوان نتیجه گرفت که رویکرد تفکیکی و مشروط، منطقیترین و کارآمدترین مبنا برای بهرهگیری از معانی غیرمستقیم در تفسیر متون فقهی و حقوقی است.
مراجع
Al-Sarakhsi, M. (1993). Usul al-Fiqh. Dar al-Kutub al-Ilmiyah.
Al-Zuhayli, W. (1986). Usul al-Fiqh al-Islami (1st ed., Vol. 1). Dar al-Fikr.
Ansari, M. (1998). Fara'id al-Usul (1st ed., Vol. 1 & 3). Majma' al-Fikr al-Islami.
Ibn al-Lahham, A. A. H. Al-Mukhtasar fi Usul al-Fiqh according to the Madhhab of Imam Ahmad ibn Hanbal (1st ed.). King Abdulaziz University.
Katouzian, N. (2021). Legal Philosophy (2nd ed., Vol. 2 & 3). Ganj-e Danesh.
Khoei, S. A. Misbah al-Usul (1st ed., Vol. 2). Davari Library.
Mohammadi Mobarakeh, A. (2025). Fluent Principles of Jurisprudence: A Complete, Simple, and Analytical Commentary on Al-Muzaffar's Usul al-Fiqh with Common Examples (1st ed.). Ketabdaran.
Muhaqqiq Hilli, M. b. H. (1967). Idah al-Fawa'id fi Sharh Mushkilat al-Qawa'id (1st ed., Vol. 1). Isma'iliyan Institute.
Muzaffar, M. R., & Hodaee, A. (1989). Usul al-Fiqh (1st ed.). Hikmat Publications.
Posner, E. A., & Gersen, J. E. (2017). Uncertainty and the Law. Oxford University Press.
Safai, S. H., & Ghasemzadeh, S. M. (2008). Persons and the Incapacitated (14th ed.). SAMT.
Shanyour, Q., & Delzandeh-Rouy, A. (2021). Jurisprudential-Legal Analysis of the Divergent Concept (1st ed.). Chatr-e Danesh.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Reza Karimi Monfared (Author); Ghassem Mohammadi (Corresponding author); Seyyed Abolghasem Naghibi, Mansour Amini (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
