تأثیر قاعده لاضرر بر محدودسازی آزادی قراردادی: مطالعه تطبیقی در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق فرانسه

نویسندگان

    شاهین رضائی * عضو هیئت علمی، گروه فقه و حقوق، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران sh.rezayi@student.pnu.ac.ir
https://doi.org/10.61838/

کلمات کلیدی:

قاعده لاضرر, آزادی قراردادی, محدودیت‌های قراردادی, فقه امامیه, حقوق ایران, حقوق فرانسه

چکیده

آزادی قراردادی به‌عنوان یکی از اصول بنیادین حقوق خصوصی، نقش مهمی در تنظیم روابط حقوقی و اقتصادی اشخاص ایفا می‌کند؛ بااین‌حال، این آزادی در تمامی نظام‌های حقوقی با محدودیت‌هایی مواجه است که به‌منظور جلوگیری از تحمیل ضرر ناروا و تحقق عدالت قراردادی اعمال می‌شود. در فقه امامیه، اصل منع اضرار به غیر در قالب «قاعده لاضرر» متجلی شده و به‌عنوان قاعده‌ای حاکم، امکان تحدید آثار اراده قراردادی را در فرض تحقق ضرر قابل اعتنا فراهم می‌سازد. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین چگونگی تأثیر قاعده لاضرر بر محدودسازی آزادی قراردادی و بررسی تطبیقی کارکرد آن در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق فرانسه است. هدف پژوهش، تحلیل مبانی و قلمرو اعمال قاعده لاضرر در فقه امامیه و شناسایی بازتاب و معادل‌های کارکردی آن در نظام‌های حقوقی ایران و فرانسه با بهره‌گیری از رویکرد تطبیقی کارکردگراست. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی بوده و داده‌ها با اتکا به منابع فقهی، قوانین موضوعه، رویه قضایی و دکترین حقوقی گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در فقه امامیه، قاعده لاضرر آزادی قراردادی را به‌صورت بنیادین اما استثنایی محدود می‌کند و تراضی طرفین به‌تنهایی توجیه‌کننده نتایج زیان‌بار قرارداد نیست. این منطق در حقوق ایران، اگرچه در قوانین عادی به‌صورت محدود تصریح شده، اما از طریق اصولی چون اصل ۴۰ قانون اساسی، نظم عمومی و منع سوءاستفاده از حق اعمال می‌شود. در حقوق فرانسه نیز، هرچند قاعده‌ای عام و یکپارچه همانند لاضرر وجود ندارد، منع سوءاستفاده از حق به‌عنوان مهم‌ترین نهاد مشابه و متناظر با قاعده لاضرر، نقش محوری در کنترل نحوه اعمال حقوق قراردادی و جلوگیری از ورود ضرر ناموجه ایفا می‌کند. در مجموع، میان سه نظام حقوقی هم‌گرایی کارکردی در تحدید آزادی قراردادی به‌منظور جلوگیری از ضرر ناروا مشاهده می‌شود، هرچند مبانی نظری و شیوه‌های اعمال این محدودیت‌ها متفاوت است.

مراجع

Abedi Sarasia, A. (2017). The Rule of Authority and Its Role in Validating Emerging Contracts with Emphasis on Imam Khomeini’s Thought. Matin Research Journal, 19(75), 129-154.

Al-Hurr Al-Amili, M. H. (1993). Wasa'il al-Shia. Al al-Bayt Institute.

Anahid, F., & Ghorbani, S. (2024). The Role of the No-Harm Rule in Conflict with the Principle of Bindingness of Contracts in Iranian Law. Second International Conference on Law, Management, Educational Sciences, Psychology, and Educational Planning, Tehran.

Ansari, M. (1990). Al-Makasib. Islamic Publishing Institute.

Azizi, P., Almasi, N. A., & Afsharnia, T. (2020). Ethical Evaluation of Contract Adjustment in Iranian Law and Imami Jurisprudence. Ethical Research Studies, 41(11), 173-192.

Bagheri-Shahroudi, M., & Meghdadi-Davoudi, M. (2022). A Critique of the Foundations of the No-Harm Rule and Its Role in Conflict and Permissive Rulings. Usuli Studies, 30(9), 57-80.

Ebadi, T., Lotfi, A., & Noshadi, E. (2022). The Theory of Abuse of Rights in the Right of Retention in Iranian and Canadian Law. Iranian Political Sociology Monthly, 5(8), 1874-1887.

Ebrahimi, S. N., & Aini, M. (2018). The Principle of Contractual Freedom and Its Limitations in Upstream Oil Contracts Based on the Comprehensive TEFCEL Model. Journal of Research and Development in Comparative Law, 1(1), 11-49.

Hajipour, M. (2017). The Impact of Fundamental Human Rights on Contractual Freedom. Private Law Research, 6(20), 35-59.

Herati, M. (2025). Conflict between the Principle of Contractual Freedom and Public Order Requirements in Private and Public Contracts in French and Iranian Law. Journal of Research and Development in Private Law.

Houenou, E. S. (2019). Contractualization of Company Law: Public Order Tested by Contractual Freedom in OHADA Commercial Companies Université Panthéon-Sorbonne (Paris I); Université d'Abomey-Calavi].

Jorfi, H., Jafari, A., & Abhari, H. (2024). A Comparative Study of Civil Liability for Abuse of Rights in Iranian and French Law. Contemporary Comparative Legal Studies, 15(35), 87-111.

Karimi, A., & Shoabani-Kandasari, H. (2014). The Logical Relationship between the Jurisprudential No-Harm Rule and the Western Rule of Abuse of Rights. Comparative Studies of Islamic and Western Law, 1(2), 135-166.

Khomeini, R. (2000). Tahrir al-Wasilah. Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.

Koochaki, R. (2025). An Examination of the No-Harm Rule from the Perspective of Imami Jurists. Fourth National Conference on Applied Ideas in Educational Sciences, Psychology, and Cultural Studies, Bushehr.

Mazloom, A., Nasiri-Jahanabadi, E., & Hajati, F. (2017). An Explanation of the No-Harm Rule and No-Harm Principle in Jurisprudential Discussions. Mellal Research Journal, 23(2), 17-30.

Mesbah, A. (2021). A Comparative Study of the No-Harm Rule in the Thought of Sheikh Ansari and Akhund Khorasani. Biannual Journal of Jurisprudential Findings, 1(1), 57-80.

Mingam, C., & Duval, A. (1998). Abuse of Rights: The State of Positive Law. Revue Juridique de l'Ouest, 11(4), 543-570.

Moghadari Amiri, A., & Askari, H. (2015). Contract Adjustment in Imami Jurisprudence and Iranian Law. Islamic Jurisprudence and Legal Studies, 11(41), 145-162.

Mohammadi. (2024). Judicial Adjustment of Contractual Penalty Clauses with Emphasis on Judicial Practice and Legal Principles. Studies in Political Science, Law, and Jurisprudence, 53(10), 499-517.

Mohaqeq Damad, S. M. (1986). Jurisprudential Rules: Civil Law Section. Center for the Publication of Islamic Sciences.

Mousavi Bojnourdi, H. (1998). Jurisprudential Rules. Al-Hadi Publishing.

Naini, M. H. (2024). Fawa'id al-Usul. Seminary Management Center.

Sacco, R. (2007). Contractual Freedom and Contractual Will. International Review of Comparative Law, 59(4), 743-760.

Schepel, H. (2013). Freedom of Contract in Free Movement Law: Balancing Rights and Principles in European Public and Private Law. European Review of Private Law, 21(5/6).

Sohrabi, H., Arabian, A., & Almasi, N. A. (2021). Adjustment of Contractual Obligation in the 2016 French Civil Code. Journal of Economic Jurisprudence Studies, 3, 181-197.

دانلود

چاپ شده

۱۴۰۵/۰۴/۰۱

ارسال

۱۴۰۴/۱۰/۱۸

بازنگری

۱۴۰۴/۱۱/۰۱

پذیرش

۱۴۰۴/۱۱/۰۶

شماره

نوع مقاله

مقالات

ارجاع به مقاله

رضائی ش. (1405). تأثیر قاعده لاضرر بر محدودسازی آزادی قراردادی: مطالعه تطبیقی در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق فرانسه. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، 1-19. https://doi.org/10.61838/

مقالات مشابه

11-20 از 322

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.