مطالعه فقهی-حقوقی امهال مطالبات ناشی از قراردادهای بانکی با نگاهی به آخرین دستورالعمل‌های بانک مرکزی

نویسندگان

  • کیان صدیقی دهکردی دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه حقوق خصوصی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0000-1064-2208
  • اصغر عربیان گروه حقوق خصوصی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0002-1555-7253
  • سوده ناطق نوری گروه حقوق خصوصی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-6134-3283

کلمات کلیدی:

امهال مطالبات, دستورالعمل‌های بانک مرکزی, بانکداری اسلامی, ربای مؤجّل, عقود شرعی, مطالبات غیرجاری

چکیده

این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و روش کتابخانه‌ای، به بررسی فقهی و حقوقی نهاد «امهال مطالبات ناشی از قراردادهای بانکی» با تمرکز بر آخرین دستورالعمل‌های بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه دستورالعمل اجرایی نحوه امهال مطالبات مؤسسات اعتباری مصوب 1398 و قانون جدید بانک مرکزی مصوب 30/3/1402، می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش آن است که مرز میان امهال مشروع و ربای مؤجّل کجاست و دستورالعمل‌های اخیر بانک مرکزی تا چه اندازه توانسته‌اند این مرز را از منظر فقهی و حقوقی روشن و اجرایی سازند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که امهال، در پرتو آیه 280 سوره بقره، قاعده عسر و حرج، قاعده لاضرر و قاعده الأجل قسط من الثمن، فی‌نفسه امری مشروع و بلکه ممدوح است، لیکن مشروعیت آن منوط به فقدان هرگونه شرط زیاده در ازای تمدید مهلت و انعقاد قرارداد جدید مبتنی بر عقود اسلامی واقعی، مانند صلح، خرید دین، تبدیل تعهد و عقود مشارکتی، است. از منظر حقوقی نیز، امهال باید در چارچوب اصل حاکمیت اراده، اصل لزوم قراردادها، قاعده لاضرر و ممنوعیت شروط نامعقول صورت گیرد تا از تعارض با قواعد عمومی قراردادها مصون بماند. تحلیل تطبیقی این پژوهش با استانداردهای شرعی نهادهای بین‌المللی همچون آئوفی، قطعنامه مجمع فقه اسلامی بین‌المللی وابسته به سازمان همکاری اسلامی درباره تجدید سررسید دیون، و اصول نظارتی هیئت خدمات مالی اسلامی در کنار تجربه مالزی و اندونزی نشان می‌دهد که ایران در انطباق فقهی همسو با استانداردهای جهانی حرکت کرده، اما در زیرساخت‌های فناوری، استانداردسازی قراردادها و نظارت متمرکز فاصله دارد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که تصویب قانون جدید بانک مرکزی با رسمیت‌بخشی به جایگاه الزام‌آور شورای فقهی، گامی مؤثر در جهت رفع ابهامات پیشین بوده، اما کاستی‌هایی چون صوری‌شدن برخی قراردادهای امهال، ضعف سامانه‌های اعتبارسنجی و فقدان الگوهای حقوقی استاندارد همچنان چالش‌برانگیز است. مقاله در پایان، راهکارهایی کاربردی و پژوهشی برای اصلاح ساختار امهال مطالبات بانکی ارائه می‌دهد.

مراجع

Bagheri, M., & Sahranavard, G. (2021). Strategies for Rescheduling Overdue Bank Facilities: A Review of the Instruction on Rescheduling Claims of Credit Institutions. Contemporary Comparative Legal Studies, 12(23), 55-82.

Barikloo, A. (2015). Specific Contracts (2): Partnership, Security, and Revocable Contracts. Majd Publications.

Basel Committee on Banking, S. (2017). Prudential Treatment of Problem Assets: Definitions of Non-Performing Exposures and Forbearance.

Bofondi, M., & Ropele, T. (2011). Macroeconomic Determinants of Bad Loans: Evidence from Italian Banks.

Elsan, M. (2001). The Principle of Freedom of Contract. Association of Notaries Public and Notary Assistants(29), 75-86.

Elsan, M., Mazloumi, S., & Fathi, M. (2022). Abuse of Rights in Banking Contracts. Private Law Journal, 19(1), 1-24.

Farooq, U., & Zafar, M. B. (2025). The Adaptation of the AAOIFI Shariah Standard Sharikah (Musharaka) and Modern Corporations in the Islamic Finance Industry of Pakistan. The Journal of Muamalat and Islamic Finance Research, 22(1), 167-181.

Fofack, H. (2005). Non-Performing Loans in Sub-Saharan Africa: Causal Analysis and Macroeconomic Implications.

Habibian Naghibi, M., Ahmadzadeh Bazzaz, S. A., Sabet, S. A., & Karimi, S. (2021). Reconsidering Bank Claims Based on the Nature of Contracts under the Law on Usury-Free Banking Operations. Islamic Economics Knowledge, 13(1), 45-66.

Heydari, A., & Tavakoli, M. J. (2016). The Necessity of Rescheduling a Portion of Customers' Overdue Claims. Journal of Economic Jurisprudence and Law, 15(3), 212-229.

Iqbal, Z., & Shafiq, B. (2015). Islamic Finance and the Role of Qard-al-Hassan (Benevolent Loans) in Enhancing Inclusion: A Case Study of Akhuwat. ACRN Oxford Journal of Finance and Risk Perspectives, 4(4), 23-40.

Islamic Financial Services, B. (2024). Islamic Financial Services Industry Stability Report 2024.

Karimi, A., Naghibi, S. A., & Hosseinbeigi, A. (2018). Analysis of Judicial Practice Concerning the Conclusion of Bank Civil Partnership Contracts for the Settlement of Previous Facilities. Judicial Legal Perspectives(82).

Katouzian, N. (2015). General Rules of Contracts, Volume 2. Ganj Danesh Publications.

Kiani Ghalehno, S., & Davarpanah, M. (2022). Classification of Bank Claims and the Accounting Effects of Rescheduling on Banks' Balance Sheets. Accounting Knowledge, 13(48), 955-975.

Matlabi Hafshejani, S., Fasihizadeh, A., & Raei, M. (2023). Causes of the Formalization of Banking Contracts and Strategies for Preventing It. Economic Jurisprudence Studies, 5(5), 867-884.

Mohaghegh Damad, S. M. (2016). Debt Purchase in the Islamic Banking System. Civil Jurisprudence Teachings(13).

Mousavian, S. A. (2013). A Critique of Contemporary Views on Usury. Ketab-e Naqd, 14-15(65-66), 227-302.

Mousavian, S. A., & Gholami, R. (2013). Examining Strategies for Rescheduling Non-Performing Claims in Usury-Free Banking. Ravand Quarterly(63-64).

Mousavian, S. A., & Mollakarimi, F. (2016). Financial Ta'zir and Government Penalties for Non-Performing Claims in Islamic Banking. Islamic Economics, 16(64).

Mousavian, S. A., & Mollakarimi, F. (2017). The Capacity of Contracts for Rescheduling Non-Performing Claims in the Usury-Free Banking System.

Nazarpour, M. N., & Mollakarimi, F. (2017). Examining the Application of the Rule of Condition in Banking Contracts. Islamic Economics, 17(65), 149-178.

Nili, F., Khoshnoo, Z., & Shahchera, M. (2015). The Banking Business Environment with Emphasis on Laws and Regulations Governing Iran's Banking System. Iranian Economic Sciences, 9(21), 74-90.

Pourseid, B., & Khodadadi, J. (2023). A Legal Critique and Analysis of Applying Rescheduling to Contracts between Credit Institutions and Debtor Customers. Journal of New Technologies Law, 4(7), 95-112.

Raghebi, M. A., Farahanifard, S., & Mollakarimi, F. (2022). Pathology of Methods for Rescheduling Non-Performing Claims Based on the Criterion of Genuine Intent. Islamic Economics Journal, 22(86), 161-184.

Shirali, S. (2023). A Jurisprudential-Legal Analysis of Charging New Profit in the Rescheduling of Non-Performing Claims Allameh Tabataba'i University].

Shirali, S., Bagheri, M., & Badini, H. (2020). Legal Dimensions of Rescheduling Non-Performing Claims in Iran's Banking System. Scientific Quarterly of Islamic Economics, 20(80), 217-244.

دانلود

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

ارجاع به مقاله

صدیقی دهکردی ک. .، عربیان ا. .، و ناطق نوری س. (1405). مطالعه فقهی-حقوقی امهال مطالبات ناشی از قراردادهای بانکی با نگاهی به آخرین دستورالعمل‌های بانک مرکزی. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، 8(1)، 1-19. https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/view/872

مقالات بیشتر خوانده شده از همین نویسنده

مقالات مشابه

21-30 از 440

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.