بلوغ، رشد و کمال عقل در مسئولیت کیفری اطفال و نوجوانان در فقه امامیه و حقوق ایران: با تأکید بر ماده ۹۱ قانون مجازات اسلامی
کلمات کلیدی:
بلوغ شرعی, رشد و کمال عقل, ماده ۹۱ قانون مجازات اسلامی, مسئولیت کیفری اطفال و نوجوانان, فقه امامیهچکیده
مسئولیت کیفری اطفال و نوجوانان از جمله موضوعاتی است که در آن تعیین رابطه میان بلوغ شرعی، رشد و کمال عقل اهمیت اساسی دارد. در حقوق ایران، سن بلوغ شرعی بر اساس ماده ۱۴۷ قانون مجازات اسلامی برای دختران و پسران متفاوت تعیین شده است، درحالیکه ماده ۹۱ همین قانون در جرائم موجب حد یا قصاص، وضعیت افراد بالغ کمتر از هجده سال را با توجه به درک ماهیت جرم، درک حرمت آن و وجود شبهه در رشد و کمال عقل مورد توجه قرار میدهد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر مبانی فقه امامیه و مقررات حقوق کیفری ایران، به بررسی نسبت میان این مفاهیم و آثار آنها بر مسئولیت کیفری نوجوانان میپردازد. یافتهها نشان میدهد که بلوغ شرعی، رشد مالی، عقل بهعنوان شرط عمومی مسئولیت کیفری و رشد و کمال عقل موضوع ماده ۹۱، مفاهیمی مرتبط اما متمایز هستند و نمیتوان آثار حقوقی یکی را بدون استدلال مستقل به دیگری تسری داد. صرف تحقق بلوغ شرعی نیز نمیتواند در همه موارد دلالت بر تکامل کامل تواناییهای شناختی، ارادی و قضاوتی نوجوان داشته باشد. ماده ۹۱ از این جهت اهمیت دارد که در قلمرو خاص خود، بلوغ را برای اعمال حد یا قصاص کافی نمیداند و امکان ارزیابی وضعیت ادراکی و عقلانی مرتکب را فراهم میسازد. بااینحال، ابهام در معیارهای تشخیص درک ماهیت جرم، درک حرمت و رشد و کمال عقل، همچنین اختیاریبودن ارجاع به پزشکی قانونی، میتواند موجب تفاوت در شیوه ارزیابی قضایی شود. بر این اساس، تبیین دقیقتر مفاهیم ماده ۹۱، تدوین معیارهای راهنما برای ارزیابی وضعیت ادراکی، تقویت استفاده از ارزیابی تخصصی در موارد ضروری و الزام دادگاه به بیان مستند مبانی تصمیم میتواند به افزایش انسجام، شفافیت و تناسب در نظام مسئولیت کیفری اطفال و نوجوانان کمک کند.
مراجع
Bayati, M. H. (2015). The Relationship between Maturity and Criminal Responsibility in Imami Jurisprudence and Iranian Law (1st ed.). Mizan Legal Foundation.
Cauffman, E., & Steinberg, L. (2000). (Im)maturity of Judgment in Adolescence: Why Adolescents May Be Less Culpable Than Adults*. Behavioral Sciences & the Law. https://doi.org/10.1002/bsl.416
Hosseini Ahagh, M., & Mehrpour, H. (2010). The Relationship between Maturity and Criminal Responsibility. Jurisprudential Foundations of Islamic Law, 3(6), 45-56.
Kazemi, M., & Barzouei, A. (2017). From Physical Puberty to Intellectual Maturity: Revisiting the Presumption of Maturity in Iranian Positive Law and Islamic Jurisprudence with a Comparative Study of French Law. Private Law Research, 4(13), 119-145.
Mansourabadi, A. (2022). Criminal Responsibility and the Dual Criteria of Maturity and Growth. In E. First (Ed.), Dynamic Criminal Law, Collection of Articles in Honor of Dr. Ardebili. Mizan Legal Foundation.
Moazen, Z., Goohari Bandpey, H., & Maldar. (2023). An Analytical-Critical Re-Reading of the Uncommon Opinion of Imami Jurists on Criminal Puberty in the Contemporary World. Journal of Criminal Law and Criminology Research, 11(21), 33-60.
Modecki, K. L. (2008). Addressing Gaps in the Maturity of Judgment Literature: Age Differences and Delinquency. Law and Human Behavior. https://doi.org/10.1007/s10979-007-9087-7
Mohammadi, G. (2005). Rational Maturity and Criminal Law. Research Quarterly of Imam Sadiq University(14).
Parsapour, M. B. (2011). A jurisprudential reflection on the validity of maturity in marriage contracts. Islamic Law, 8(29), 89-109.
Pateft, A. (2022). Growth and Maturity of a Child's Mind in Light of Neurocriminal Law; with a Look at American Judicial Practices. Criminal Law Research, 10(39).
Rahami, M. (2002). Criminal Maturity. Journal of the Faculty of Law and Political Science(58).
Shari'ati, M., Zamanian, M., & Khalili, M. (2021). Publication of Children's Images in Cyberspace and Its Impact on Pre-Puberty Personality Development, in Light of Iranian Law and International Regulations. Journal of Law and New Studies(2).
Steinberg, L., & Cauffman, E. (1996). Maturity of Judgment in Adolescence: Psychosocial Factors in Adolescent Decision Making. Law and Human Behavior. https://doi.org/10.1007/bf01499023
Steinberg, L., & Scott, E. S. (2003). Less Guilty by Reason of Adolescence: Developmental Immaturity, Diminished Responsibility, and the Juvenile Death Penalty. American psychologist, 58(12), 1009-1018. https://doi.org/10.1037/0003-066X.58.12.1009
Tahmasbi, J. (2025). Criminal Maturity: An Analytical View of Article 91 of the 2013 Islamic Penal Code. Judicial Law Perspectives Quarterly, 30(110), 169-188.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mozhgan Shahbaz Zadegan (Author); Ali Najafi Tavana (Corresponding author); Ali Ghorbani (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.