اجتهاد کیفری در پرتو مقاصد شریعت: چارچوبی نظری برای تلفیق ثبات و تحول در احکام جزایی اسلامی
کلمات کلیدی:
اجتهاد کیفری , مقاصد شریعت, احکام جزایی, فقه اسلامی, عدالت کیفری, ثبات, تحولچکیده
فقه جزایی اسلامی همواره با مسئله چگونگی جمع میان ثبات احکام شرعی و ضرورت پاسخگویی به تحولات اجتماعی، حقوقی و فناورانه روبهرو بوده است. این مسئله بهویژه در حوزه حقوق کیفری اهمیت دارد؛ زیرا احکام جزایی مستقیماً با جان، آزادی، مال، حیثیت و امنیت افراد ارتباط دارند و هرگونه برداشت ایستا یا تحولگرایانه افراطی میتواند به اختلال در عدالت کیفری بینجامد. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی و تطبیقی، ظرفیت مقاصد شریعت را برای ارائه الگویی نظری از «اجتهاد کیفری مقاصدی» بررسی میکند. هدف اصلی، تبیین چارچوبی است که بتواند ضمن حفظ اصول و نصوص قطعی شریعت، امکان تحول کنترلشده در تفسیر، موضوعشناسی، اجرا، تعزیرات و سیاست جنایی را فراهم سازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که ثبات در احکام جزایی ماهیتی یکسان و مطلق ندارد، بلکه باید میان هسته ثابت احکام، قلمرو تفسیری و حوزه سیاستگذاری کیفری تمایز قائل شد. در حدود، اصل حکم و مجازات از ثبات بیشتری برخوردار است، اما در تشخیص موضوع، شرایط اجرا، ادله اثبات و موانع مسئولیت، ظرفیت اجتهاد همچنان وجود دارد. در قصاص، ساختار حکم میان ثبات و انعطاف قرار میگیرد و عفو و مصالحه امکان رویکردهای ترمیمی را تقویت میکند. در تعزیرات و سیاست جنایی، دامنه تحول گستردهتر است و مصلحت، عدالت، تناسب، کرامت انسانی و کارآمدی میتوانند معیارهای اصلی تصمیمگیری باشند. مقاله در نهایت چارچوبی مرحلهمند برای اجتهاد کیفری مقاصدی پیشنهاد میکند که شامل شناخت دقیق موضوع، تحلیل ادله، تعیین درجه ثبات حکم، شناسایی مقاصد مرتبط، سنجش مصالح و مفاسد و انتخاب پاسخ متناسب است. این چارچوب میتواند زمینه تلفیق وفاداری به شریعت با عقلانیت و پویایی نظام کیفری اسلامی را فراهم آورد.
مراجع
Ahmadi Abhari, S. M. (2016). The Criminal Objectives of Sharia. Contemporary Jurisprudence Studies, 2(1), 79-104.
Ahmadi Abhari, S. M. (2017). The Role of the Objectives of Sharia in the Impact of Changing Times on Islamic Criminal Policy. Research Institute of Hawzah and University.
al-Allamah al-Hilli, H. i. Y. (1988). Tahdhib al-Usul: Refinement of Legal Theory. Islamic Publishing Institute.
al-Ghazali, M. i. M. (1992). Al-Mustasfa in the Science of Legal Theory (Vol. 2). Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
al-Khu’i, A. a.-Q. (2001). Foundations of the Supplement to Minhaj (Vol. 2). Al-Khu’i Foundation.
al-Kulayni, M. i. Y. q. (1986). Al-Kafi. Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
al-Muzaffar, M. R. (2006). Principles of Islamic Jurisprudence. Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
al-Qaradawi, Y. (2001). An Introduction to Understanding Islam. Dar al-Huda.
al-Qarafi, A. i. I. (1961). Al-Furuq: Jurisprudential Distinctions (Vol. 1). Dar al-Hadith.
al-Qurashi, M. B. (2008). Islamic Jurisprudence and Ijtihad. Dar al-Huda.
al-Sadr, M. B. (1989). Studies in the Science of Legal Theory (Vol. 3). Dar al-Zahra.
al-Shatibi, I. i. M. (1908). Al-Muwafaqat in the Principles of Islamic Law (Vol. 1–2). Dar al-Ma‘rifah.
Alavimehr, M. R. (1988). Applied Jurisprudential Rules. Imam Khomeini Education and Research Institute.
Ibn Ashur, M. T. (2007). Objectives of Islamic Law. Dar al-Nafa’is.
Ibn Hazm, A. i. A. (2004). Al-Muhalla (Vol. 5). Dar al-Fikr.
Ibn Qayyim, a.-J. (1990). I‘lam al-Muwaqqi‘in ‘an Rabb al-‘Alamin. Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
Ibn Taymiyyah, A. i. A. a.-H. (1985). Al-Siyasah al-Shar‘iyyah: Governance According to Islamic Law. Dar al-‘Abbad.
Khomeini, R. (2000). Tahrir al-Wasilah (Vol. 2). Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.
Mohaghegh Damad, M. (2010). Jurisprudential Rules of Criminal Law. Center for Islamic Legal Studies.
Sobhani, J. (2011). Jurisprudence and Life. Imam Sadiq Institute.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Hassan Rahmdel Yalgouz Aghaj (Corresponding author); Mozhgan Mirnajafi, Reza Ranjbar (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.