حیل شرعی در ترازوی مقاصد شریعت: مطالعه‌ای تطبیقی در فقه امامیه و اهل سنت

نویسندگان

  • سپیده بوذری استادیار، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، آذربایجان شرقی، مراغه، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0003-1341-9647
  • سیّد محسن آزیز استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکده الهیات، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-7969-4559
  • مرضیه ملکی استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0001-0524-4288
  • عبدالله امیری بلخکانلو کارشناسی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، آذربایجان شرقی، مراغه، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0004-2169-8724
  • سعید صالحی کارشناسی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، آذربایجان شرقی، مراغه، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0002-5475-7036

کلمات کلیدی:

 حیل شرعی, فقه امامیه, فقه اهل سنت, مقاصد شریعت, ادله عقلی, فقه تطبیقی, حیله‌های فقهی

چکیده

حیل شرعی به راهکارهایی اطلاق می‌شود که در ظاهر در چارچوب احکام شریعت یا قواعد حقوقی قرار دارند، اما در عمل می‌توانند منجر به نقض مقاصد شارع و بی‌اثر شدن روح احکام شوند. مسئله جواز یا بطلان این‌گونه حیل از موضوعات مناقشه‌برانگیز در فقه اسلامی است که هم در میان مذاهب مختلف و هم در درون هر مذهب، دیدگاه‌های متفاوتی درباره آن شکل گرفته است.موافقان، مشروعیت برخی حیل را با استناد به اصولی همچون اصل صحت، نفی عسر و حرج و کارکردهای تسهیلی شریعت توجیه کرده‌اند؛ در حالی که مخالفان با تکیه بر ادله عقلی از جمله قبح نقض غرض، مخادعه با شارع و اصل سدّ ذرایع، آن‌ها را ناسازگار با مقاصد شریعت دانسته‌اند. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با رویکرد تطبیقی به بررسی دیدگاه‌های فقه امامیه و مذاهب اهل سنت در زمینه حیل شرعی پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هر دو مکتب در ردّ حیل منتهی به تعطیل مقاصد شریعت و تضعیف نظام احکام اتفاق‌نظر دارند؛ با این حال، در میزان پذیرش برخی مصادیق خاص و حدود جواز آن‌ها اختلافات قابل توجهی مشاهده می‌شود.برآیند پژوهش حاکی از آن است که حیل شرعی تنها در صورتی می‌توانند واجد مشروعیت باشند که در چارچوب نصوص معتبر و بدون تعارض با مقاصد کلان شریعت به‌کار روند؛ در غیر این صورت، به ابزاری برای بی‌اثر ساختن احکام الهی تبدیل خواهند شد. این مطالعه می‌تواند در تبیین مبانی نظری فقه تطبیقی و نیز تحلیل مسائل نوپدید حقوقی و اجتماعی نقش راهگشا ایفا کند.

مراجع

Al-Allamah al-Hilli, a.-H. i. Y. i. M. (1993). A redaction of the legal rulings according to the Imami school (1st ed., Vol. 1). Islamic Publishing Institute.

Al-Bahrani, Y. (1984). The flourishing gardens on the rulings of the pure progeny (Vol. 25).

Al-Hurr al-Amili, M. i. H. (1988). Means of the Shia for attaining the questions of Islamic law (Vol. 1). Al al-Bayt Institute for the Revival of Heritage.

Al-Kulayni, M. i. Y. (1971). The principles of al-Kafi (Vol. 4). Dar al-Kutub al-Islamiyyah.

Al-Naraqi, M. A. (2003). The ascent of happiness. Hejrat.

Al-Qurtubi, M. i. A. (1985). The comprehensive commentary on the rulings of the Quran (Vol. 1). Naser Khosrow.

Al-Saduq, M. i. A. (1989). For those without access to a jurist (Vol. 3). Dar al-Kutub al-Islamiyyah.

Al-Shahid al-Thani, Z. a.-D. i. A. i. A. a.-A. (1993). Paths of understanding in the commentary on the laws of Islam (2nd ed., Vol. 12). Dar Ihya al-Turath al-Arabi.

Al-Sharif al-Radi, M. i. H. (1993). The peak of eloquence. Hejrat.

Al-Shatibi, A. I. (2009). The agreements on the foundations of Islamic law (Vol. 2). Dar al-Marifah.

Al-Tamimi al-Maghribi, a.-N. i. M. The pillars of Islam (Vol. 2). Dar al-Maarif.

Al-Tusi, M. i. H. (1990). The comprehensive work on Imami jurisprudence (Vol. 5). Al-Maktab al-Murtadawiyyah.

Al-Zabidi, M. M. (1993). The crown of the bride from the jewels of the dictionary (Vol. 7). Dar Ihya al-Turath al-Arabi.

Bahiri, A. (2011). Religious legal stratagems incompatible with the philosophy of jurisprudence. Research Institute for Islamic Sciences and Culture.

Bubasish, H. i. M. (2005). Religious legal stratagems and the position of Islamic law toward them among Muslim jurists (1st ed., Vol. 1). Dar al-Nawadir.

Ibn Battah, A. i. M. (1996). Invalidation of legal stratagems. Dar Alam al-Fawaid.

Ibn Dawud al-Hilli, H. i. A. (1985). Compendium of legal rules concerning lawful and unlawful matters (1st ed., Vol. 2). Maktabat al-Najafi.

Ibn Qayyim al-Jawziyyah, S. a.-D. M. i. A. B. (1990). Informing the signatories on behalf of the Lord of the worlds (Vol. 3). Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.

Ibn Taymiyyah, A. i. A. a.-H. (1994). Collected fatwas. King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran.

Kashani, S. M. H. (1999). Religious legal stratagems and legal remedies (1st ed.). Imam Ali ibn Abi Talib School.

Majlisi, M. B. (1985). The garden of the pious: A commentary on For those without access to a jurist (Vol. 7). Islamic Publishing Institute.

Makarem Shirazi, N. (1995). Vocabulary of Quranic words. Imam Ali ibn Abi Talib School.

Makarem Shirazi, N. (2008a). Religious legal stratagems in Islamic jurisprudence (1st ed., Vol. 1). Imam Ali ibn Abi Talib School.

Makarem Shirazi, N. (2008b). Sale and the jurisprudence of transactions. Imam Ali ibn Abi Talib School.

Musavi Khomeini, R. (2000). The book of sale. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini Works.

Qorashi, S. A. A. (1992). Quran dictionary: Translation and investigation of Quranic words and allusions (5th ed., Vol. 1). Dar al-Kutub al-Islamiyyah.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

بوذری س., آزیز س. م. ., ملکی م. ., امیری بلخکانلو ع., & صالحی س. . (1406). حیل شرعی در ترازوی مقاصد شریعت: مطالعه‌ای تطبیقی در فقه امامیه و اهل سنت. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست, 1-17. https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/view/923