ممنوعیت ایذاء روانی در روابط زوجین؛ تحلیل فقهی ـ حقوقی و بررسی چالشهای اثبات و ضمانت اجرا در حقوق ایران
کلمات کلیدی:
ایذاء روانی, حسن معاشرت, سوءرفتار, عسر و حرج, ضمانت اجراچکیده
ایذاء روانی در روابط زوجین در فقه امامیه و حقوق ایران عنوانی مستقل نیست، اما در قالب مفاهیمی چون معاشرت به معروف، منع ظلم و اذیت، لاضرر، لاحرج، نشوز زوج، سوءرفتار، خوف ضرر و عناوین کیفری و مسئولیت مدنی قابل تحلیل است. پرسش اصلی آن است که چگونه میتوان میان این مبانی پراکنده پیوندی منسجم برقرار کرد، بدون آنکه آسیب روانی نادیده بماند یا هر اختلاف خانوادگی به دعوای حقوقی و کیفری تبدیل شود. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد استنباطی به منابع فقهی، مقررات و ادبیات پژوهشی میپردازد. یافته اصلی آن است که «ایذاء روانی» نه عنوان فقهی یا جرم مستقل، بلکه مفهومی تحلیلی و واسط است که باید رفتار، اثر، عنوان حقوقی و ضمانت اجرا را از یکدیگر تفکیک کند. ضمانت اجراهای موجود در سه دسته «حقوقی»، «کیفری» و «قراردادی» قابل طبقهبندیاند. چارچوب هفتمرحلهای پیشنهادی شامل شناسایی رفتار، احراز انتساب، سنجش با حسن معاشرت، ارزیابی شدت و زمینه، احراز اثر حقوقی، تطبیق با عنوان قانونی و تعیین ضمانت اجرای متناسب است. در نتیجه، حمایت مؤثر مستلزم رویکردی «عرفمحور اما قانونمدار» و تقویت سازوکار اثبات است، نه جرمانگاری کلی عنوانی به نام ایذاء روانی.
مراجع
Al-Shahid al-Thani, Z. (1992). Paths of understanding toward elucidating the laws of Islam (Vol. 8). Institute of Islamic Knowledge.
Alishahi Qalehjuqi, A., Taei, F., & Alipur, N. (2023). Civil and criminal liability for psychological harm inflicted by spouses on one another. Applied Family Therapy, 4(4), 566-580. https://doi.org/10.22034/aftj.2024.399168.2068
Ansari, M. (2007). The pearls of legal principles (Vol. 2). Islamic Thought Academy.
Aqapur, K. (2025). Analyzing the approach of Iranian law to protecting the wife's mental and psychological health in the family environment. Comparative Studies of Jurisprudence, Law and Politics, 7(1), 328-342. https://doi.org/10.61838/csjlp.7.1.19
Ghodrati, F. (2023). Legal and jurisprudential protection of women in cases of unauthorized psychological and verbal spousal violence. Current Women's Health Reviews, 20(3). https://doi.org/10.2174/1573404820666230505110916
Hedayatnia, F., Javan, A., & Fazelian, N. S. (2021). Examining the wife’s right to mental health in the Quran and jurisprudential hadiths. Educational Teachings in the Quran and Hadith, 7(2), 61-83.
Imam Khomeini, S. R. (1986). A redaction of the means (Vol. 2). Islamic Publishing Institute.
Khoei, S. A. (2000). The lamp of legal principles (Vol. 1). Institute for the Revival of Imam al-Khoei Works.
Mohammadi Araqi, M. (2026). Applying social science findings to the organization of laws addressing psychological violence against women. Sociological studies, 33(1), 123-138. https://doi.org/10.22059/jsr.2026.406387.2087
Najafi, M. H. (1983). Jewels of discourse in the commentary on the laws of Islam (Vol. 31). Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Shahyari Heydarlu, Z., & Alasvand, F. (2025). Examining the jurisprudential evidence for treating living together in kindness as a legal maxim. Fiqh, 32(121), 105-135.
Shahyari Heydarlu, Z., Khoshsurat Movaffaq, A., & Jafarzadeh Kasiani, S. (2023). Explaining the concept of "maruf" in the verse "Live with them in kindness" and its implications for deriving spousal rights from Quran 4:19. Islamic Studies of Women and Family, 10(2), 149-170.
Sistani, A. (2008). The way of the righteous (Vol. 3). Office of Ayatollah Sistani.
Tabarsi, F. B. H. (1993). Compendium of elucidation in the interpretation of the Quran (Vol. 5). Naser Khosrow.
Tabatabai, S. M. H. (1996). The balance in the interpretation of the Quran (Vol. 4). Islamic Publications Office.
Tusi, M. B. H. (1988). The elucidation in the interpretation of the Quran (Vol. 3). Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Nasrin Emamverdi (Author); Mahdi Zolfaghari (Corresponding author); Morteza Barati (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.