درآمدی بر نظریه حاکمیت هوش مصنوعی در شرکت‌ها

نویسندگان

  • سجاد کلانترزاده سعدآباد دانشجوی دکتری، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0009-0004-9758-6470
  • منصور امینی دانشیار، دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0002-5487-653X

کلمات کلیدی:

حقوق شرکت¬ها, حاکمیت شرکتی, هوش مصنوعی, حاکمیت هوش مصنوعی, شرکت هوشمند

چکیده

تحولات شتابان هوش مصنوعی، ساختار سنتی اداره شرکت‌ها را با پرسش‌های بنیادینی در زمینه جایگاه تصمیم‌گیری، صلاحیت مدیریتی، مسئولیت و نظارت مواجه ساخته است. مسئله اصلی دیگر صرفاً استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزاری برای تسهیل امور شرکت نیست، بلکه امکان انتقال بخشی از اختیارات مدیریتی به سامانه‌های هوشمند و تبدیل آن‌ها به عناصر مؤثر در ساختار حاکمیت شرکتی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی آینده‌پژوهانه، به تبیین نظریه حاکمیت هوش مصنوعی در شرکت‌ها می‌پردازد. در این چارچوب، میان هوش مصنوعی کمکی، تقویتی و خودمختار تمایز گذاشته می‌شود و نظریه مورد نظر بر سطحی متمرکز است که در آن سامانه هوشمند از نقش پشتیبان فراتر رفته و به‌طور مستقل در تصمیم‌گیری و اداره شرکت مداخله می‌کند. بر این اساس، دو الگوی اصلی قابل تصور است: جایگزینی هیئت‌مدیره با سامانه هوش مصنوعی و ایجاد لایه‌ای مستقل از حاکمیت هوش مصنوعی در کنار ارکان موجود شرکت. پذیرش این نظریه با چالش‌هایی همچون فقدان شخصیت حقوقی برای هوش مصنوعی، ابهام در انتساب مسئولیت، ضرورت تعیین حدود صلاحیت و لزوم تضمین نظارت مؤثر انسانی روبه‌رو است. همچنین، تحقق این الگو مستلزم رعایت اصولی مانند شفافیت، حاکمیت داده، حسابرسی مستمر، پاسخگویی، امنیت، سواد هوش مصنوعی و پایش حقوقی است. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که پذیرش کامل این نظریه در وضعیت فعلی حقوق ایران با محدودیت‌های تقنینی مواجه است، اما می‌توان با ایجاد چارچوبی خاص، شناسایی تدریجی ظرفیت حقوقی سامانه‌های هوشمند و استفاده آزمایشی در شرکت‌های کوچک و کم‌ریسک، زمینه شکل‌گیری نوع جدیدی از شرکت تحت عنوان «شرکت هوشمند» را فراهم ساخت.

مراجع

Amini, M., & Kalantarzadeh Sadabad, S. (2026). Reconsidering the Traditional Concept of Legal Personality in Light of Developments in Artificial Intelligence. Legal Studies in Digital Age.

Bertschinger, U. (2015). Aktienrecht im digitalen Zeitalter. In Recht im digitalen Zeitalter: Festgabe Schweizerischer Juristentag 2015 in St. Gallen (pp. 167-202).

Boudraa, K. (2025). Temporary Legal Personality for Artificial Intelligence: A Novel Legal Construct for Accountability. https://ssrn.com/abstract=5349502

Burns, C. (2023). Weak-to-Strong Generalization. https://openai.com/research/weak-to-strong-generalization

Eskini, R. (2014). Commercial Law: Commercial Companies (20th ed., Vol. 1). SAMT.

Gehrlein, M. (2016). Leitung einer juristischen Person durch juristische Person? Neue Zeitschrift für Gesellschaftsrecht (NZG).

Hilb, M. (2020). Toward Artificial Governance? The Role of Artificial Intelligence in Shaping the Future of Corporate Governance. Journal of Management and Governance, 24, 851-870.

Johns Hopkins Applied Physics, L. (2023). Johns Hopkins APL Creates Autonomy Safety Net for AFWERX Autonomy Prime Program. https://www.jhuapl.edu/news/news releases/230815-afwerx-autonomy-prime safety

Kazim, E., Denny, D. M. T., & Koshiyama, A. (2021). AI Auditing and Impact Assessment: According to the UK Information Commissioner’s Office. Ai and Ethics, 1.

Knapp, V. (2016). What Are the Issues Relating to Digitalisation in Company Law?

Koulu, R. (2020). Human Control over Automation: EU Policy and AI Ethics. European Journal of Legal Studies, 12(1), 9-46.

Laux, J. (2024). Institutionalised Distrust and Human Oversight of Artificial Intelligence: Towards a Democratic Design of AI Governance under the European Union AI Act. Ai & Society, 39(6), 2853-2866.

Marr, B. (2023). The Difference between Generative AI and Traditional AI: An Easy Explanation for Anyone. https://www.forbes.com/sites/bernardmarr/2023/07/24/the-difference-between-generative-ai-and-traditional-ai-an-easy-explanation-for-anyone/

Mirishli, S. (2024). The Role of Legal Frameworks in Shaping Ethical Artificial Intelligence Use in Corporate Governance. International Law and Integration Problems(68), 52-65.

Mökander, J., Morley, J., Taddeo, M., & Floridi, L. (2021). Ethics-Based Auditing of Automated Decision-Making Systems: Nature, Scope, and Limitations. Science and Engineering Ethics, 27(4).

Möslein, F. (2025). European Company Law in the Age of Digital Transformation: Artificial Intelligence, Data Economy, and Digital Corporate Governance. Era Forum, 26, 629-646.

Nersessian, D., & Mancha, R. (2020). From Automation to Autonomy: Legal and Ethical Responsibility Gaps in Artificial Intelligence Innovation. Michigan Technology Law Review, 27(1).

Paunov, Y., Wänke, M., & Vogel, T. (2019). Transparency Effects on Policy Compliance: Disclosing How Defaults Work Can Enhance Their Effectiveness. Behavioural Public Policy, 3(2).

Wohlfarth, A. (2024). Machine Learning vs. Generative AI: A Detailed Look. https://www.ourcrowd.com/learn/machine-learning-vs-generative-ai

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

کلانترزاده سعدآباد س., & امینی م. (1407). درآمدی بر نظریه حاکمیت هوش مصنوعی در شرکت‌ها. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست, 1-18. https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/view/973