ضمانت اجرای معاضدت قضایی(حق بهره‌مندی از خدمات وکیل و مترجم) در آیین دادرسی ایران و اسناد منطقه‌ای حقوق بشر

نویسندگان

  • جواد ابراهیم‌نژاد دانشجوی دکتری، گروه حقوق جزا وجرم شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0006-6254-7185
  • مظاهر خواجوند گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد نوشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، نوشهر، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0003-3872-6459
  • علی قربانی گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0005-9278-4248
  • سعید سام دلیری گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0000-1169-9919

کلمات کلیدی:

معاضدت قضایی, حق وکیل, حق مترجم, ضمانت اجرا, آیین دادرسی کیفری, حقوق طبیقی, اصلاحات ساختاری

چکیده

هدف این پژوهش، بررسی تطبیقی ضمانت اجرای حق بهره‌مندی رایگان از وکیل و مترجم در آیین دادرسی کیفری ایران با استانداردهای منطقه‌ای حقوق بشر، از جمله دیوان اروپایی، نظام بین‌آمریکایی، کمیسیون آفریقایی و اسناد حقوق بشری اسلامی است. پرسش اصلی آن است که سازوکارهای مقابله با نقض این حقوق در ایران تا چه حد با الگوهای بین‌المللی همخوانی دارند. پژوهش با روش تحلیلی–تطبیقی، مواد قانون آیین دادرسی کیفری ایران را در کنار آرای شاخص نهادهای منطقه‌ای بررسی کرده و ضمانت اجراها را بر اساس ماهیت بازدارنده، ترمیمی یا اصلاحی طبقه‌بندی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند در سطح هنجاری، حق وکیل و مترجم در ایران به رسمیت شناخته شده و با استانداردهای جهانی همسو است، اما در سطح ضمانت اجرا تفاوت قابل توجهی میان این دو حق وجود دارد. پس از اصلاحیه سال ۱۳۹۴، ضمانت اجرای نقض حق وکیل به مجازات انتظامی مقام قضایی محدود شده است، در حالی که در نظام اروپایی و بین‌آمریکایی، نقض این حق موجب بی‌اعتباری خودکار دادرسی و لزوم اتخاذ اقدامات ترمیمی ساختاری می‌شود. در مقابل، حق مترجم در ایران همچنان دارای ضمانت اجرای قوی‌تری است و نقض آن بی‌اعتباری اظهارات و امکان نقض رأی را به دنبال دارد؛ وضعیتی که با الگوی دیوان اروپایی نزدیک‌تر است. در نظام آفریقایی و اسناد اسلامی، ضمانت اجراها بیشتر جنبه اعلامی یا اصلاحی دارند. در مجموع، نظام حقوقی ایران باید از یک سیستم مجازات اداری صرف برای نقض حق وکیل فاصله بگیرد و به سمت سیستمی حرکت کند که در آن، نقض حق دسترسی به وکیل، مستقیماً و به صورت خودکار، اعتبار مراحل دادرسی متأثر از آن را مخدوش ساخته و امکان ترمیم آن از طریق ابطال یا اعاده دادرسی را فراهم آورد.

مراجع

Alston, P., & Goodman, R. (2023). International Human Rights (3rd ed.). Oxford University Press.

AlTamimi, J. (2015). The Arab Charter on Human Rights and the Arab Human Rights Committee: A normative leap or a mirage? Arab Law Quarterly, 29(3), 201-225.

Bassiouni, M. C. (2021). Islamic human rights and international law (A critical perspective) (1th ed.). Publishers Brill.

Burgorgue-Larsen, L., & Úbeda de Torres, A. (2011). The Inter-American Court of Human Rights Case Law and Commentary (1th ed.). Oxford University Press.

Davies, M. (2017). Law and the Right to a Fair Trial: Equality of Arms and Access to Counsel (1th ed.). Oxford University Press.

Evans, M. (2012). Manual on the Muslim human rights system (1th ed.). Publishers Interights.

Ghorbani, A. (2011). Fair Trial in the Practice of the European Court of Human Rights. Hoghoogh-e Emrouz Publications.

Ghorbanzadeh, S. (2015). The Right of Access to a Lawyer at the Trial Stage in Iranian Criminal Law. First International Comprehensive Congress of Law, Tehran.

González, F. (2019). The Right to Legal Assistance and Fair Trial under the Inter-American System. Human Rights Law Journal, 39(1), 56-78.

Habibi, M. (2020). Analysis of the Defense Rights of the Accused in the Preliminary Investigation Phase with Emphasis on the Right to Have a Lawyer. Journal of Criminal Law Research, 7(2), 89-112.

Lutz, H. (2018). International Criminal Law A Textbook (1th ed.). Oxford University Press.

Mahdavi, H. (2021). The Right to a Fair Trial in the Regional Human Rights System with Emphasis on Access to a Lawyer in the Preliminary Investigation Phase. Comparative Law Quarterly, 12(3), 45-72.

Medina Quiroga, C. (2003). The Battle of Human Rights Gross-Systematic Violations and the Inter-American System (1th ed.). Martinus Nijhoff Publishers.

Mégret, F. (2019). Regional human rights systems and their implementation in the Arab world. In Research Handbook on International Human Rights Law (2nd ed.). Publishers Edward Elgar.

Nourbaha, R. (2021). Principles and Fundamentals of General Criminal Law (Twenty-eighth Edition ed.). Ganj-e Danesh Publications.

Nowak, M. (2019). U.N. Covenant on Civil and Political Rights CCPR Commentary (3rd ed.). N.P. Engel Verlag.

Pasqualucci, J. M. (2013). The Practice and Procedure of the Inter-American Court of Human Rights (2nd ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511843884

Saber, M. (2009). Criteria and Guarantees of Fair Trial in the Investigation Phase. Comparative Law Research, 13(4), 143-175.

Taha, F., & Ashrafi, L. (2007). Fair Trial (Third Edition ed.). Mizan Publications.

Zhang, J. (2009). Fair Trial Rights in ICCPR. Journal of Politics and Law, 2(4), 39-44. https://doi.org/10.5539/jpl.v2n4p39

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

ابراهیم‌نژاد ج., خواجوند م., قربانی ع., & سام دلیری س. (1405). ضمانت اجرای معاضدت قضایی(حق بهره‌مندی از خدمات وکیل و مترجم) در آیین دادرسی ایران و اسناد منطقه‌ای حقوق بشر. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست, 8(3), 1-18. https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/view/682