تحلیل قاعده «اَلْأَیمَنُ فَالْأَیمَنُ» در تعیین اولویتهای حضانت پس از والدین
کلمات کلیدی:
قاعده أیمَن, حضانت, والدین, فقهچکیده
موضوع حضانت پس از فوت یا سلب صلاحیت والدین، همواره محل توجه فقه و حقوق خانواده بوده است. اولویتهای حضانت پس از والدین بر اساس نزدیکی نسبی (مثلاً تقدم مادرِ مادر بر پدرِ مادر، یا عمه بر خاله) تعیین میشود. با این حال، در مواردی که دو یا چند خویشاوند در یک درجه از نزدیکی قرار گرفته و هیچ ترجیح دیگری (مانند مرجح شفقت یا صلاحیت خاص) بین آنها قابل اعمال نباشد، تزاحم پیش میآید. این وضعیت نیازمند یک ضابطه نهایی برای تعیین اولویت است که در اینجا قاعده فقهی «اَلْأَیمَنُ فَالْأَیمَنُ» به عنوان یک معیار احتمالی مطرح میگردد. مسئله اصلی این پژوهش، تعیین اعتبار، دامنه کاربرد، و چگونگی اعمال این قاعده در سلسله مراتب تعیین سرپرست کودک پس از والدین است. هدف این تحقیق، تحلیل مبانی فقهی قاعده «اَلْأَیمَنُ فَالْأَیمَنُ» و بررسی میزان مشروعیت و کارایی آن به عنوان یک مرجح قطعی در حل تزاحمات ناشی از تساوی اقربای همدرجه در امر حضانت پس از انقضای حق والدین است. روش تحقیق حاضر، توصیفی-تحلیلی با رویکرد فقهی و اجتهادی است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که عمده احکام حضانت پس از والدین بر اساس «اولویت شفقت» و نزدیکی نسبی تدوین شده است. قاعده «اَلْأَیمَنُ فَالْأَیمَنُ» در اولویتهای درجه اول (مانند پدر و مادر) کاربردی ندارد، اما در تزاحم میان دو عمه یا دو خاله که تساوی کامل برقرار است، این قاعده به عنوان یک قاعده فرعی و ضابطه احتیاطی برای رفع تعارض، توسط برخی از فقها قابل پذیرش است و به لحاظ فنی، مرجحیت را به سمت راستتر سلسله نسب منتقل میکند؛ با این حال، این تقدم صرفاً فنی بوده و فقیهانی که قائل به لزوم اعمال مرجحاتی چون اعلمیت یا اتقان در تربیت هستند، ممکن است آن را در مرتبه پایینی از اعتبار قرار دهند.
مراجع
Al-Hilli, H. b. Y. (1999). Qawa'id al-Ahkam (Vol. 2). Islamic Publication Office (Mu'assasat al-Nashr al-Islami).
Ansari, M. (1994). Al-Makasib (Vol. 2). Ayatollah al-Mar'ashi al-Najafi Library.
Emami, A. (2011). Civil Law (Hoghugh-e Madani) (Vol. 5 (Family)). Tehran University Press.
Hurr al-Amili, M. b. H. (1993). Wasa'il al-Shia (Vol. 26). Al-ul-Bayt Institute for the Revival of Heritage.
Ibn Manzur, A. F. M. b. M. (1993). Lisan al-Arab (3rd ed., Vol. 4). Dar al-Fikr.
Iravani, B. (2005). Durus Tamhidiyyah fi al-Qawa'id al-Fiqhiyyah (3rd ed., Vol. 1). Dar al-Fiqh.
Katouzian, N. (2018). Family Law (Hoghugh-e Khanevadeh). Ganje Danesh Publications.
Khoei, A. (2001). Muhadarat fi Usul al-Fiqh (Vol. 3). Imam Khoei Institute.
Khomeini, R. (1987). Tahrir al-Wasilah (Vol. 2). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Kulayni, M. b. Y. (1989). Al-Kafi (Vol. 7). Dar al-Hadith.
Mohaghegh Damad, S. M. (2010). Jurisprudential Review of Family Law (Barrasi-ye Feqhi-ye Hoghugh-e Khanevadeh). SAMT Publications.
Mohaghegh Hilli, J. b. H. (2007). Shara'i al-Islam fi Masa'il al-Halal wa al-Haram (Vol. 2). Islamic Publication Office.
Muzaffar, M. R. (1985). Usul al-Fiqh (Vol. 1). Dar al-Kutub al-Islamiyah.
Na'ini, M. H. (1996). Ta'liqat 'ala al-'Urwah al-Wuthqa (Comments on Al-Urwah al-Wuthqa). Islamic Publication Office.
Najafi, M. H. (1988). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i al-Islam (Vol. 39). Dar al-Kutub al-Islamiyah.
Sanei, Y. (2005). Fiqh al-Qada wa al-Wilayah. Imam Sadiq Jurisprudential Center.
Shahidi, M. (2016). Civil Law: Concise Discussions on Wills and Inheritance (Hoghugh-e Madani: Mokhtasar-e Mabahis-e Vasaya va Ers). SAMT Publications.
Tusi, M. b. H. (1986). Tahdhib al-Ahkam (Vol. 9). Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Yazdi, M. K. (1998). Hashiyat al-'Urwah al-Wuthqa (Vol. 7). Islamic Propagation Office of the Qom Seminary.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 1402 Faezeh Ghalenovi (Author); Faezeh Moqtadaei (Corresponding author); Younes Vahedyarijan (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.