تحلیل ماهیت و آثار حقوقی قراردادهای خوداجرا در بستر هوش مصنوعی تطبیقی؛ از استقلال اراده تا خودمختاری الگوریتمی
کلمات کلیدی:
قراردادهای خوداجرا, سامانه هوشمند, تصمیمات الگوریتمی, مسئولیت مدنی, نظارت قضایی, حقوق ایرانچکیده
گسترش استفاده از سامانههای هوشمند در روابط قراردادی، بهویژه در قالب قراردادهای خوداجرا، تحول مهمی در حقوق خصوصی ایجاد کرده است. در این قراردادها بخشی از اجرای تعهدات و حتی تصمیمگیریهای مرتبط با آن به سامانههای مبتنی بر الگوریتم واگذار میشود و این امر پرسشهایی درباره ماهیت حقوقی تصمیمات سامانه، امکان انتساب اراده به آن، حدود اعتبار تغییرات ناشی از تصمیمات خودکار و مبنای مسئولیت در صورت ورود خسارت مطرح میکند. مسئله اصلی پژوهش آن است که آیا در حقوق ایران میتوان برای تصمیمات سامانه هوشمند اثر حقوقی مستقل قائل شد یا اینکه این تصمیمات فقط در حد ابزار اجرای اراده انسانی قابل پذیرشاند. بر این اساس، سؤال اصلی تحقیق عبارت است از اینکه جایگاه حقوقی تصمیمات الگوریتمی در قراردادهای خوداجرا چیست و مسئولیت ناشی از عملکرد سامانه بر چه مبنایی قابل تبیین است. فرضیه پژوهش آن است که سامانه هوشمند فاقد قصد و اراده بوده و نمیتواند نمایندگی قراردادی داشته باشد؛ بنابراین اعتبار تصمیمات آن منوط به انطباق با تراضی پیشین طرفین است و در صورت انحراف، آثار آن به استفادهکننده یا طراح سامانه منتسب میشود. در موارد پرخطر نیز میتوان از مبنای مسئولیت مبتنی بر خطر بهره گرفت. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانهای است و از منابع فقهی، قوانین داخلی و اسناد تطبیقی برای تحلیل موضوع استفاده شده است. یافتهها نشان میدهد که قواعد عمومی قراردادها، بهویژه اصل آزادی قراردادی، ظرفیت پذیرش قراردادهای خوداجرا را دارند؛ بااینحال، برای رفع ابهام در تعیین حدود تصمیمگیری سامانه، تضمین امکان نظارت قضایی و توزیع منصفانه مسئولیت، تدوین مقررات تکمیلی درباره حدود اختیارات سامانه، الزامات شفافیت عملکردی و نظام مسئولیت متناسب ضروری است.
مراجع
Allameh, H. (1992). Qawa'id al-Ahkam fi Ma'rifat al-Halal wa al-Haram. Daftar-e Enteesharat-e Eslami.
Burrell, J. (2016). How the Machine Thinks: Understanding Opacity in Algorithmic Decision-Making. Big Data and Society, 3(1), 1-12.
Calo, R. (2015). Robotics and the Lessons of Cyberlaw. California Law Review, 103(3), 513-563.
Emami, S. H. (2003). Civil Law: Generalities, Contracts, and Obligations (Vol. 2). Eslamiyeh.
Emami, S. H. (2010). Civil Law: General Rules of Contracts (Vol. 1). Eslamiyeh.
European, U. (2024). EU Artificial Intelligence Act (AI Act).
Floridi, L. (2016). The 4th Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality. Oxford University Press.
Ghasemzadeh, H. (2019). Civil Liability Law: Foundations, Instances, and Case Law. Jangal.
Hartzog, W. (2018). Privacy's Blueprint: The Battle to Control the Design of New Technologies. Harvard University Press.
Hildebrandt, M. (2015). Smart Technologies and the End(s) of Law. Edward Elgar Publishing.
Jafari Langroudi, M. J. (2016). Legal Terminology. Ganj Danesh.
Katouzian, N. (2007). General Rules of Contracts (Vol. 1). Sherkat-e Sahami-ye Entehsar.
Katouzian, N. (2009). Juridical Acts. Sherkat-e Sahami-ye Entehsar.
Khomeini, R. (1987). Tahrir al-Wasilah. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Koops, B.-J. (2021). Algorithmic Decision Making and the Rule of Law. In The Cambridge Handbook of the Law of Algorithms. Cambridge University Press.
Leenes, R., Palmerini, E., Koops, B.-J., Bertolini, A., Salvini, P., & Lucivero, F. (2017). Regulating Robo Sapiens: Law, Ethics, and Policy for the Age of Smart Robots. Springer.
Mohaqqeq Helli, N. a.-D. J. i. H. (1987). Shara'i al-Islam fi Masa'il al-Halal wa al-Haram. Daftar-e Enteesharat-e Eslami Jame'e Modarresin.
Moreteau, O. (2010). The Law of Mistake in Comparative Perspective. Louisiana Law Review, 67.
Oecd. (2019). Artificial Intelligence in Society. OECD Publishing.
Pagallo, U. (2018). The Laws of Robots: Crimes, Contracts, and Torts. Springer.
Powles, J., & Hodson, H. (2017). How Google's DeepMind Is Using Big Data to Transform Healthcare. MIT Technology Review, 120(2), 38-47.
Ribeiro, M. T., Singh, S., & Guestrin, C. (2016). Why Should I Trust You? Explaining the Predictions of Any Classifier. Proceedings of the 22nd ACM SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining,
Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4 ed.). Pearson.
Safaei, S. H. (2011). Civil Law: General Rules of Contracts. Mizan.
Safaei, S. H. (2014). Civil Liability. Mizan.
Safaei, S. H., & Rahimi, S. M. (2015). Law of Obligations. Mizan.
Schär, B. (2016). Autonomous Systems and Liability in EU Law. Hart Publishing.
Shahid Thani, Z. a.-D. i. A. (1992). Al-Rawda al-Bahiyya fi Sharh al-Lum'a al-Dimashqiyya. Mu'assasat al-Nashr al-Islami.
Shahidi, M. (2011). Formation of Contracts and Obligations. Majd.
Shams, A. (2016). Civil Liability in Iranian Law. Derak.
Wachter, S., Mittelstadt, B., & Floridi, L. (2017). Counterfactual Explanations Without Opening the Black Box. Harvard Journal of Law and Technology, 31(2), 841-887.
Wiener, J. B. (2021). The Law of Artificial Intelligence and Autonomous Systems. Oxford University Press.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 Mazaher Khajevand (Author); Tahereh Akbari (Corresponding author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.