تحلیل مبانی جبران خسارت معنوی در حقوق ایران

نویسندگان

    داود عبادی * کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Ebadi40304@gmail.com
https://doi.org/10.61838/

کلمات کلیدی:

خسارت معنوی, مسئولیت مدنی, جبران خسارت, قانون اساسی, قانون مسئولیت مدنی, قاعده لاضرر

چکیده

جبران خسارت معنوی در حقوق ایران، برخلاف برخی برداشت‌های محدودکننده، نهادی بی‌مبنا یا صرفاً اخلاقی نیست، بلکه از پشتوانه‌های فقهی، قانونی و عقلایی قابل توجهی برخوردار است. از منظر فقهی، قواعدی چون لاضرر، اتلاف، تسبیب، غرور، نفی عسر و حرج، لایبطل دم امرء مسلم، من له الغنم فعلیه الغرم، بنای عقلا و کرامت انسانی ظرفیت آن را دارند که از حقوق غیرمالی انسان، از جمله حیثیت، آبرو، اعتبار اجتماعی، آرامش روانی و شخصیت فردی حمایت کنند. هرچند برخی از این قواعد در ظاهر ناظر به ضررهای مالی یا بدنی‌اند، اما ملاک و مناط آن‌ها، یعنی منع اضرار، جلوگیری از تضییع حق، حمایت از ارزش‌های عقلایی و الزام عامل زیان به جبران، اختصاصی به مال مادی ندارد. در نگاه عقلایی و فقهی، شخصیت انسان، حیثیت اجتماعی و آرامش روحی او نیز از ارزش‌های قابل حمایت‌اند و تعرض به آن‌ها می‌تواند منشأ ضمان و مسئولیت باشد. از منظر قانونی نیز نظام حقوقی ایران، خسارت معنوی را به‌صراحت پذیرفته است. اصل ۱۷۱ قانون اساسی با تصریح به «ضرر مادی یا معنوی» و الزام به اعاده حیثیت، مهم‌ترین مبنای قانون اساسی در این زمینه است. اصل ۲۲ قانون اساسی نیز حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل اشخاص را از تعرض مصون می‌داند. در سطح قوانین عادی، قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹ به‌ویژه در مواد ۱، ۲، ۸، ۹ و ۱۰، امکان مطالبه و جبران خسارت معنوی را شناسایی کرده و حتی روش‌های غیرمالی جبران مانند عذرخواهی و درج حکم در جراید را پیش‌بینی نموده است. همچنین ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری مطالبه ضرر و زیان معنوی ناشی از جرم را تجویز کرده است. بنابراین، مسئله اصلی در حقوق ایران، اصل قابلیت جبران خسارت معنوی نیست، بلکه چگونگی اثبات، ارزیابی، تعیین معیارهای جبران و ایجاد رویه قضایی منسجم در این زمینه است.

مراجع

Akhund Khorasani, M. K. (1994). The Sufficiency of Legal Theory. Islamic Publishing Institute.

Akhundi, M. (1997). Criminal Procedure (2nd ed., Vol. 1). University Jihad.

Al-Hurr al-Amili, M. i. H. (1988). Means of the Shia. Al al-Bayt Institute.

Atef al-Naqi, M. (1991). Liability Arising from Personal Acts (3rd ed.). Oueidat Publications.

Bojnourdi, H. (1989). Jurisprudential Maxims (2nd ed., Vol. 1). Esmailian Publications.

Emami, S. H. (1999). Civil Law (20th ed.). Islamiyyah Bookstore.

Faqih Nakhjiri, H. (1972). Private Claims in Criminal Courts.

Fayouzi, S. (2000). Civil Liability in Iranian Law. Mizan.

Fazel Tuni, A. i. M. (1991). The Complete Treatise on Principles of Jurisprudence. Majma al-Fikr al-Islami.

Feyz, A. (2005). The Custom of Rational People. Journal of Islamic Azad University, Science and Research Branch.

Ghasemzadeh, M. (2009). Obligations and Non-Contractual Civil Liability (8th ed.). Mizan Publishing.

Hekmatnia, M. (2007). Civil Liability in Imami Jurisprudence. Research Institute for Islamic Culture and Thought.

Jafari Langroudi, M. J. (1989). Legal Terminology. Ganj Danesh.

Jafari Langroudi, M. J. (1997). Comprehensive Legal Dictionary. Ganj Danesh.

Katouzian, N. (1991). Civil Liability in Iranian and French Law. University of Tehran Press.

Katouzian, N. (2007). Non-Contractual Liability (Vol. 1). University of Tehran Press.

Khomeini, S. R. (1994). Subtle Pearls on the Rule of No Harm (2nd ed.). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.

Kulayni, M. i. Y. (1984). Al-Kafi (2nd ed., Vol. 5 and 7). Dar al-Kutub al-Islamiyyah.

Majlisi, M. B. (1983). Seas of Lights. Dar Ihya al-Turath al-Arabi.

Makarem Shirazi, N. (2003). Jurisprudential Maxims. Dar al-Ilm.

Marashi, M. H. (1991). Blood Money and the Losses Arising from It. Judicial and Legal Journal of the Judiciary(1).

Moein, M. (1996). Persian Dictionary (Vol. 10). Sepehr Publications.

Mohaqiq Damad, M. (2006). Jurisprudential Maxims: Civil Section (14th ed.). Islamic Sciences Publishing Center.

Naeini, M. H. (2000). The Goal of the Seeker in the Commentary on Al-Makasib. Islamic Publishing Institute.

Najafi Khansari, M. (1939). The Goal of the Seeker (Vol. 2). Mortazavi Publications.

Naraqi, A. i. M. (1996). Benefits of the Days in Explaining the Maxims of Rulings. Publishing Center of the Islamic Propagation Office.

Parvin, F. (2001). Moral Damage in Iranian Law. Qoqnoos Publishing.

Safaei, H. (1976). New Concepts and Criteria in Civil Law. Research Center.

Soltaninejad, H. (2001). Civil Liability for Moral Damage. Noor al-Thaqalayn.

Soltaninejad, H. (2015). A Comparative Study of Moral Damage. Mizan Publishing.

Tabatabaei, S. M. H. (1995). Al-Mizan in the Exegesis of the Quran (5th ed., Vol. 19). Islamic Publications Office of the Society of Seminary Teachers of Qom.

Tusi, M. i. H. (1946). Refinement of the Rulings (4th ed., Vol. 10). Dar al-Kutub al-Islamiyyah.

Zabidi, M. (1994). The Bride's Crown (Vol. 6). Dar al-Hidayah.

دانلود

چاپ شده

۱۴۰۲/۱۲/۲۰

ارسال

۱۴۰۲/۰۹/۲۵

بازنگری

۱۴۰۲/۱۱/۰۸

پذیرش

۱۴۰۲/۱۱/۱۶

شماره

نوع مقاله

مقالات

ارجاع به مقاله

عبادی د. (1402). تحلیل مبانی جبران خسارت معنوی در حقوق ایران. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، 5(4)، 301-329. https://doi.org/10.61838/

مقالات مشابه

101-110 از 233

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.