پارادایم «بقای کارکرد» در برابر «بقای عین»؛ نظریهای نو برای تغییر مال موقوفه
کلمات کلیدی:
وقف, بقای عین, بقای کارکرد, استبدال, تغییر کاربری, غرض واقف, مصلحت موقوفعلیهمچکیده
مقاله حاضر با هدف بازخوانی فقهی و حقوقی مسئله تغییر مال موقوفه، از تقابل ظاهری میان «بقای عین» و «بقای کارکرد» آغاز میکند و میکوشد نشان دهد که وفاداری به وقف، همیشه به معنای نگهداری بیقید و شرط عین مادی نیست. در فقه امامیه، اصل بر حبس عین و تسبیل منفعت است و همین اصل، مانع نخست در برابر فروش، تبدیل و تغییر کاربری موقوفه به شمار میآید. با این حال، همین مبنا هنگامی که عین موقوفه از انتفاع مقصود ساقط شود، یا بقای آن به تعطیل منفعت، خرابی، نزاع، زیان یا تباه شدن غرض واقف بینجامد، ظرفیت نظری مهمی برای انتقال از «بقای جسم» به «بقای کارکرد» دارد. روش تحقیق در این نوشتار توصیفی، تحلیلی و استنباطی است و دادههای آن بر پایه مطالب فقهی مربوط به قواعد امکان، عدم لغویت، عرف، مصلحت، اقربیت، اولویت، لاضرر و عدالت تنظیم شده است. یافته اصلی مقاله آن است که نظریه بقای کارکرد، نه تجویز آزادانه فروش وقف و نه نظریهای سودگرایانه برای افزایش درآمد است؛ بلکه ضابطهای احتیاطی برای حفظ جهت وقف در موارد ناکارآمدی عین است. بر این اساس، تغییر مال موقوفه فقط در چارچوب احراز تعذر انتفاع، تقدم تعمیر بر تبدیل، خرید بدل اقرب، رعایت قصد واقف، نظارت قضایی و حفظ حقوق بطون موجود و آینده قابل دفاع است. نتیجه مقاله پیشنهاد الگویی حقوقی است که در آن استبدال و تغییر کاربری، ابزار استمرار وقفاند، نه راه خروج از وقف.
مراجع
Al-Hilli, J. f. i. H. (1987). Shara'i' al-Islam fi Masa'il al-Halal wa al-Haram (Vol. 2). Mu'assasat Isma'iliyan.
Al-Karaki, A. i. H. (1993). Jami' al-Maqasid fi Sharh al-Qawa'id (Vol. 9). Mu'assasat Al al-Bayt li-Ihya' al-Turath.
Al-Mufid, M. i. M. i. N. m. (1992). Al-Muqni'a (Vol. 1). World Congress for the Millennium of Shaykh al-Mufid.
Al-Shahid al-Thani, Z. a.-D. i. A. a.-A. (1992). Masalik al-Afham ila Tanqih Shara'i' al-Islam (Vol. 5). Mu'assasat al-Ma'arif al-Islamiyya.
Al-Tusi, M. i. H. (1967). Al-Mabsut fi Fiqh al-Imamiyya (Vol. 3). Al-Maktaba al-Murtadawiyya.
Ansari, M. i. M. A. (1994). Kitab al-Makasib. Majma' al-Fikr al-Islami.
Bahrani, Y. i. A. (1984). Al-Hada'iq al-Nadira fi Ahkam al-'Itra al-Tahira (Vol. 22). Mu'assasat al-Nashr al-Islami.
Fazel Lankarani, M. (2003). Tafsil al-Shari'a: Al-Waqf, al-Wasiyya, al-Ayman wa al-Nudhur, al-Kaffarat, al-Sayd (Vol. 1). Markaz Fiqh al-A'imma al-Athar.
Kashif al-Ghita, H. i. J. f. i. K. a.-N. (2001). Anwar al-Fiqaha: Kitab al-Waqf (Vol. 1). Mu'assasat Kashif al-Ghita.
Khoei, A. a.-Q. M. (1989). Minhaj al-Salihin (Vol. 2). Madinat al-'Ilm Publishing.
Khomeini, R. M. (2000). Tahrir al-Wasila (Vol. 2). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Khomeini, R. M. (2006). Persian Translation of Tahrir al-Wasila (Vol. 2). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Khomeini, R. M. (2013). Tahrir al-Wasila (Vol. 1). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Mostafavi, M. K. (2000). Al-Qawa'id: Mi'at Qa'ida Fiqhiyya Ma'nan wa Mudrakan wa Mawridan (Vol. 1). Mu'assasat al-Nashr al-Islami al-Tabi'a li-Jama'at al-Mudarrisin.
Najafi, M. H. i. B. (1983). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i' al-Islam (Vol. 22). Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi.
Najafi, M. H. i. B. (1989). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i' al-Islam (Vol. 28). Dar al-Kutub al-Islamiyya.
Sabzevari, S. A. a.-A. l. (1992). Jami' al-Ahkam al-Shar'iyya (Vol. 1). Mu'assasat al-Manar.
Seifi Mazandarani, A.-A. (2005). Kitab al-Waqf: Dalil Tahrir al-Wasila li-l-Imam al-Khomeini (Vol. 1). Mu'assasat al-Nashr al-Islami.
Seifi Mazandarani, A.-A. (2009). Kitab al-Waqf: Dalil Tahrir al-Wasila li-l-Imam al-Khomeini (Vol. 1). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Sistani, A. a.-H. (1994). Minhaj al-Salihin: Al-Mu'amalat (Vol. 2). Office of Grand Ayatollah al-Sistani.
Sistani, A. a.-H. (2023). Minhaj al-Salihin (Vol. 2). Office of Grand Ayatollah al-Sistani.
Sistani, A. a.-H. (2024). Comprehensive Tawzih al-Masa'il (Vol. 4). Office of Grand Ayatollah al-Sistani.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Sahel Soheili (Author); Marzieh Pile Var (Corresponding author); Hamed Fathaliani (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.