طراحی الگوی الزام‌آور گزارش‌دهی و نظارت بر مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در حقوق ایران: رویکرد ترکیبی کیفی کمی با تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره

چکیده

در محور مسئله تحقیق در نظام حقوقی ایران، مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها عمدتا در قالب تعهدات داوطلبانه و پراکنده تعریف شده و فاقد سازوکارهای الزام‌آور گزارش‌دهی، حسابرسی و پاسخ‌گویی نهادی است؛ حال آنکه تحولات بین‌المللی، به‌ویژه دستورالعمل مسئولیت شرکت‌ها و مراقبت از زنجیره تأمین اتحادیه اروپا و قانون مراقبت از زنجیره تأمین آلمان، به‌سمت الزام حقوقی، افشای ساختاریافته و به سمت نظارت نهادی حرکت کرده‌اند. روش تحقیق: این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و رویکردی ترکیبی کیفی و کمی طراحی شده است. در بخش کیفی، با مطالعه اسنادی و تطبیقی، چارچوب‌های بین‌المللی و داخلی مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها واکاوی و شکاف‌های نهادی و ضمانت اجرایی در حقوق ایران شناسایی شد. در بخش کمی، با بهره‌گیری از پرسشنامه خبرگان حقوقی و مالی و به‌کارگیری تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی و روش‌های رتبه‌بندی چندمعیاره، معیارهای کلیدی طراحی الگوی الزام‌آور گزارش‌دهی و نظارت اولویت‌بندی و مدل نهایی استخراج گردید. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد بومی‌سازی مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در ایران بدون پیوند آن با ضمانت اجراهای حقوقی، سازوکارهای کنترل داخلی و الزامات افشا، کارآمد نخواهد بود. همچنین، کیفیت کنترل داخلی و ساختار مالکیت به‌عنوان متغیرهای کلیدی در کاهش ریسک درماندگی مالی و افزایش شفافیت گزارش‌دهی مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها شناسایی شدند. نتیجه‌گیری: طراحی الگوی الزام‌آور گزارش‌دهی و نظارت بر مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در حقوق ایران مستلزم گذار از رویکرد داوطلبانه به چارچوبی مبتنی بر گزارش‌دهی اجباری، نظارت نهادی و تقویت کنترل داخلی است که با استفاده از تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره می‌توان معیارهای حقوقی، مالی و نهادی را به‌صورت نظام‌مند اولویت‌بندی و مدل بومی را تدوین نمود.