بررسی تطبیقی حق دسترسی به اوراق پرونده در فرایند دادرسی کیفری جرائم علیه امنیت ملی در حقوق ایران و اسناد بین‌الملل

نویسندگان

  • مهران اسلامی گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0009-2294-6095
  • علی قربانی گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0001-5310-3650
  • مظاهر خواجوند گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد نوشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، نوشهر، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0003-4619-2792
  • علی منصورلکورج گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0002-6227-9532

کلمات کلیدی:

دادرسی منصفانه, حق دسترسی به اوراق پرونده, قرار عدم دسترسی, جرائم امنیتی, آزادی انتخاب وکیل, تساوی سلاح‌ها

چکیده

تضاد میان صیانت از امنیت ملی و تضمین حق دسترسی متهم به اوراق پرونده، همواره یکی از چالش‌های بنیادین دادرسی کیفری بوده است. در نظام قضایی ایران، مقرراتی نظیر «قرار عدم دسترسی» (ماده ۱۹۱ قانون آیین دادرسی کیفری) با ایجاد محدودیت در حق دفاع، ماهیت ترافعی دادرسی را تضعیف کرده و اصل «تساوی سلاح‌ها» را با مخاطره مواجه نموده است. این پژوهش با هدف تحلیل بررسی این محدودیت‌ها در جرائم امنیتی، به دنبال پاسخ به این پرسش است که محدودیت‌های نظام تقنینی ایران در حوزه دسترسی به ادله، تا چه حد با استانداردهای بین‌المللی دادرسی عادلانه انطباق دارد؟ برای واکاوی این موضوع، روش توصیفی- تحلیلی با رویکرد تطبیقی برگزیده شده و اسناد بین‌المللی، نظیر میثاق حقوق مدنی و سیاسی، اصول بنیادین سازمان ملل و رویه‌های دیوان اروپایی حقوق بشر، در تقابل با قوانین موضوعه ایران مورد مداقه قرار گرفته‌اند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تفسیر موسع از ماده ۱۹۱ قانون آیین دادرسی کیفری و فقدان نظارت قضایی کارآمد، موجب ایجاد «خلأ اطلاعاتی» برای متهم شده و موازنه قدرت را به زیان نهاد دفاع و به نفع مراجع امنیتی برهم زده است. برای رفع این نقیصه و همسوسازی نظام دادرسی ایران با معیارهای دادرسی منصفانه، ضروری است که رویکرد قضایی از «امنیت‌محوری مطلق» به سوی «نظارت فعال و ترافعی» تغییر یابد. تحقق این هدف، نیازمند سه اصلاح تقنینی بنیادین است: نخست، تفکیک دقیق اسناد فوق‌سرّی از ادله‌ی عادی تحقیقات جهت جلوگیری از محدودیت‌های بی‌رویه؛ دوم، تعیین سقف زمانی مشخص برای تداوم «قرارهای عدم دسترسی»؛ و سوم، الزامی‌کردن «تدابیر جبرانی» (مانند ارائه‌ی خلاصه‌های غیرمحرمانه از ادله) تا متهم بتواند حتی در پرونده‌های امنیتی نیز از ماهیت اتهامات خود آگاه شده و امکان تدارک دفاع مؤثر را داشته باشد.

مراجع

Ashouri, M. (2013). Criminal Procedure (Vol. 1-2). SAMT Publications.

Hashemi, S. M. (2011). Human Rights and Fundamental Freedoms. Mizan Publishing.

Karbasforoush, G., & Varvaei, A. (2019). A Comparative Study of the Defense Rights of the Accused at the Crime Detection Stage in Iran and under the Rome Statute of the International Criminal Court. Journal of Political and International Research(41), 429-451.

Khaleghi, A. (2014). Notes on the Code of Criminal Procedure (1st ed.). Shahr-e Danesh Publications.

Maghareh-Abed, R., & Jazaeri, S. A. (2024). A Comparative Study of the Right of Access to Counsel in Security and Terrorism Offenses under the Laws of Iran, England and Wales, and the United States. Journal of Legal Studies(38), 119-131.

Mir Mohammad Sadeghi, H. (2015). Crimes against Security and Public Order (29th ed.). Mizan Publications.

Moazenzadegan, H., Gholami, H., & Zarghami, C. (2021). Evaluation of Pretrial Detention in Light of the Principles of Presumption of Innocence and Equality of Arms in the Legal Systems of Iran and the United States. Journal of Criminal Law Research, 9(34), 9-30.

Mohammadizadeh Kermaninejad, R., Boustani Fereshtami, A., & Shokripour, H. (2015). The Status of the Right to Defense and Access to the Case File in Modern Criminal Proceedings. Contemporary Legal Studies(3), 1-18.

Rostami, R., Cheraghi, S., & Mousavi, S. (2018). Iran's Legislative Policy toward the Principle of Equality of Arms at the Preliminary Investigation Stage under the New Code of Criminal Procedure: With a View to French Criminal Procedure Law. Ghanoonyar, 2(5), 125-148.

Sefidpari, J. (2014). An Analytical Study of Access to the Case File during Preliminary Investigations with an Approach to the 2013 Code of Criminal Procedure. Criminal Law Quarterly, 5(17), 35-55.

Sharifi, A., & Sheidaian, M. (2017). Requirements of Equality of Arms in the Conduct of the Prosecutor and the Accused: With a View to Economic Crimes. Journal of Social Sciences, Shushtar Branch, Islamic Azad University(39), 77-98.

Soleimani Meymandi, N., Rouholamini, M., & Aminizadeh, M. (2020). Defense Rights of the Accused in Security Offenses (Terrorism) under Iranian Law and International Instruments. Nations Research Journal(52), 32-58.

Zarghami, C. (2016). Defense Rights of the Accused in Iranian Criminal Proceedings and International Instruments. Khorsandi Publications.

Zeraat, A. (2024). Executive Criminal Procedure. Legal Thoughts Publications.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

اسلامی م. ., قربانی ع., خواجوند م., & منصورلکورج ع. . (1405). بررسی تطبیقی حق دسترسی به اوراق پرونده در فرایند دادرسی کیفری جرائم علیه امنیت ملی در حقوق ایران و اسناد بین‌الملل. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست, 8(1), 1-16. https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/view/966