مبانی نظری و رویکرد آیین دادرسی کیفری ایران در زمینه جرائم نظامی
کلمات کلیدی:
آیین دادرسی کیفری, جرائم نظامی, سازمان قضایی نیروهای مسلح, دادرسی منصفانه, صلاحیت محاکم نظامی, حقوق دفاعی متهمچکیده
آیین دادرسی جرائم نظامی در نظام حقوقی ایران، به دلیل ارتباط مستقیم با نظم، امنیت و انضباط نیروهای مسلح، از ویژگیهایی متمایز نسبت به دادرسی کیفری عمومی برخوردار است. قانونگذار در بخش هشتم قانون آیین دادرسی کیفری، با پیشبینی سازمان قضایی نیروهای مسلح، دادسراها و دادگاههای نظامی، ضابطان خاص نظامی و مراجع ویژه زمان جنگ، کوشیده است سازوکاری تخصصی برای رسیدگی به جرائم مرتبط با وظایف خاص نظامی و انتظامی ایجاد کند. با این حال، بررسی این مقررات نشان میدهد که صلاحیت محاکم نظامی در حقوق ایران، صلاحیتی استثنایی و محدود است و صرف نظامی بودن متهم برای ورود پرونده به این مراجع کافی نیست، بلکه جرم باید با وظایف خاص نظامی یا انتظامی او ارتباط داشته باشد. از سوی دیگر، هرچند سازمان قضایی نیروهای مسلح از حیث ساختاری در درون قوه قضائیه قرار گرفته و مقامات آن از اختیارات مشابه مقامات قضایی دادگستری برخوردارند، اما ویژگیهای محیط نظامی، از جمله سلسلهمراتب فرماندهی، محرمانگی، ضرورت سرعت در رسیدگی و نقش گسترده ضابطان نظامی، میتواند در عمل چالشهایی برای استقلال قضایی و حقوق دفاعی متهم ایجاد کند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که مسئله اصلی در دادرسی نظامی ایران، اصل وجود مرجع اختصاصی نیست، بلکه نحوه تنظیم و اجرای آن در پرتو اصول دادرسی منصفانه است. بر این اساس، تضمیمن دسترسی به وکیل آشنا به محیط نظامی از جمله نمایندههای حقوقی نیروهای مسلح که مطابق بند د ماده 8 لایحه استقلال کانون وکلای دادگستری بعد از بازنشستگی امکان وکالت دارند، تحدید صلاحیت محاکم نظامی، نظارت مؤثر بر ضابطان، تضمین حق دسترسی به وکیل و شفافسازی موارد استثنایی، از مهمترین راهکارهای اصلاحی در این حوزه به شمار میآید.
مراجع
Attarnia, H., Goldoust Jouybari, R., & Ardebili, M. A. (2017). Analysis and Critique of the Differential Nature of Military Proceedings. Iranian and International Comparative Legal Research, 10(37).
Barzegar, A., Akbari, J., & Matin Rasekh, M. (2019). On the Differential Features and Innovations of the Law of Criminal Procedure for Armed Forces Offenses.
Barzegar Bafrouei, A., & Zare Shahy, A. (2023). Observance of Citizenship Rights in Military Prosecutors' Offices and Courts for Personnel. Judicial Law Research Journal(8), 269-287.
Ebrahimi, A., & Chamkouri, M. (2020). A Study of Specific Military and Law-Enforcement Offenses and Their Related Punishments. Bushehr Police Science Quarterly, 11(41).
Fathi, M. (2019). Subject-Matter Jurisdiction of Military Courts under the 2014 Law of Criminal Procedure for Armed Forces Offenses. Dadrasi Monthly(134).
Ghazi Seyed Fatemi, S. M. (2019). Human Rights in the Contemporary World. Shahr-e Danesh.
Gisouei, A. (2019). The Role of Judicial Officers in Preventing Prolongation of Proceedings with Reference to Military Courts. Dadrasi Journal(138), 33-37.
Hashemi, S. M. (2017). Constitutional Law of the Islamic Republic of Iran (Vol. 2). Mizan.
Hedayati Chenani, R. (2021). Detention of the Accused by Military Judicial Officers in Flagrante Delicto Offenses. Ghanoonyar Legal Research Quarterly.
Joseph, S., & Castan, M. (2018). The International Covenant on Civil and Political Rights: Cases, Materials, and Commentary. Oxford University Press.
Kalantarian, M. (2020). A Study of the Duties and Responsibilities of Military Judicial Officers in the Criminal Process. Dadrasi Journal(144), 37-45.
Mahdavi Sabet, M. A. (2021). Criminal Law of the Armed Forces. Mizan.
Mehrara, A. (2019). The Evolution of Fair Trial in Military Courts. Dadafarin.
Saybani, A., Yazdanpanah, M. A., & Salarifar, A. (2018). The Criminal Policy Approach of the Armed Forces Judicial Organization toward Military Offenses Fourth International Conference on Community Empowerment in the Humanities and Cultural Studies,
Schabas, W. A. (2020). The European Convention on Human Rights: A Commentary. Oxford University Press.
Shakeri, Y. (2022). Manifestations of Change in the Differential Penal Policy of Armed Forces Offenses in Iran and the United States through Decriminalization and Depenalization. Legal Civilization Quarterly, 5(10).
Vahdati Mousapour, M., & Nouri, B. (2018). Fair Trial in Proceedings concerning Armed Forces Offenses: With Emphasis on the Role of the Police of the Islamic Republic of Iran. Police Cultural Studies Quarterly, 5(4).
Yazdanian, M. (2023). An Examination of Fair Trial Standards in International Instruments and Iranian Law with Reference to Proceedings concerning Armed Forces Offenses. Dadrasi Journal(159), 21-31.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Ali Hematpour Varnamad (Author); Ali Ghorbani (Corresponding author); Seyyed Mohammad Taghi Karimpour Alehashem (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.