تبیین و واکاوی شرط معقولیت در عقد وکالت از منظر حقوق ایران
کلمات کلیدی:
عقد وکالت, شرط معقولیت, قانون مدنی ایران, مصلحت موکل, عرف, بنای عقلا, مسئولیت وکیلچکیده
این پژوهش به تبیین و واکاوی شرط معقولیت در عقد وکالت از منظر حقوق ایران میپردازد؛ مفهومی که اگرچه در نظام حقوقی ایران بهصورت صریح و مستقل صورتبندی نشده، اما بهطور ضمنی در قالب قواعدی چون لزوم رعایت مصلحت موکل، بنای عقلا و عرف عقلایی حضور پررنگ دارد. اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که توسعه وکالتهای مطلق و بلاعزل و گسترش روابط حقوقی پیچیده، زمینه بروز رفتارهای غیرمتعارف و گاه زیانبار را فراهم کرده و در نتیجه، ضرورت بازشناسی معیارهای کنترلکننده حدود اختیار وکیل را دوچندان ساخته است. پرسش اصلی تحقیق این است که شرط معقولیت در عقد وکالت از منظر حقوق ایران چگونه تبیین میشود و چه تأثیری بر اعتبار و صحت این عقد دارد؟ در همین راستا، این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانهای، به بررسی مواد قانون مدنی، دکترین حقوقی و رویه قضایی پرداخته است تا ابعاد نظری و کاربردی این مفهوم را روشن سازد. یافتههای تحقیق نشان میدهد که شرط معقولیت در نظام حقوقی، بهعنوان یک معیار ضمنی اما بنیادین در تنظیم روابط وکالتی نقش دارد و کارکرد آن عمدتاً در سه حوزه تفسیر حدود اذن، ارزیابی مصلحت موکل و سنجش مسئولیت وکیل قابل مشاهده است. همچنین روشن شد که در حقوق ایران عرف حرفهای و استاندارد شخص متعارف نقش پررنگری در تعیین مصادیق آن ایفا میکند. شرط معقولیت اگرچه در متون قانونی بهصورت مستقل تصریح نشده، اما بهعنوان یک اصل تنظیمگر پنهان در ساختار عقد وکالت عمل میکند و نقش مهمی در ایجاد تعادل میان آزادی اراده، اعتماد قراردادی و حمایت از مصلحت موکل دارد. در نهایت، تقویت جایگاه این مفهوم از طریق تبیین نظری دقیقتر و امکانسنجی تقنین صریح آن میتواند به ارتقای امنیت حقوقی و کاهش تعارضات ناشی از وکالتهای گسترده کمک کند.
مراجع
Alidoust, A. (2018). Jurisprudence and Reason. Research Institute for Islamic Culture and Thought.
Amir-Moezzi, A. (2009). Agency in Commercial and Civil Relations. Dadgostar Publishing.
Asghari, S. M. (2007). Justice and Rationality in Jurisprudence and Law. Ettela'at Publishing.
Bagheri Moghaddam, M. (2001). Agency in Iranian Law. Jaber Publishing.
Delshad, E. (2017). The Agency Contract from the Perspective of the Civil Code and Regulations Governing Attorneys-at-Law. Mizan Publishing.
Faghfour, H. (2020). Ethics of Advocacy. Ghalam-e Elm Publishing.
Ghorbanian, Y. (2022). The Licensing System for Legal Practice and the Scope of Application of Competition Law to Advocacy
Lotfi, R. (2017). The Agency Contract in English, French, and Iranian Law. Ti Ara Publishing.
Nouri, S. F. (2010). Key Points in Civil Procedure: Advocacy in Litigation. Deputy for Education and Research of the Judiciary.
Noushabadi, M. (2015). The Nature of the Attorney-at-Law Contract and the Lawyer's Obligations
Rafiei, M. T., & Bagherian, A. (2021). The Principle of Reasonableness in Iranian Contract Law. Islamic Law Journal(70).
Rezaei, F. (2014). Conditions and Effects of Agency in Jurisprudence First National Conference on Advocacy, Ethics, Jurisprudence and Law, Tehran.
Saljoughi, M., & Amini, Y. (2007). Collection of Advisory Opinions of the General Legal Department of the Judiciary in Civil Matters. Official Gazette Publishing.
Sheikh al-Eslami, M. (2020). Dos and Don'ts for Attorneys-at-Law. Mehrbod Publishing.
Tavousi Rudsari, R. (2014). An Examination of the Agency Contract and the Mutual Obligations of Agent and Principal with Emphasis on Emerging Issues in Jurisprudence
Zandi, M. (2011). Judicial Practice of the Tehran Province Courts of Appeal in Civil Matters. Javdaneh Publishing.
Zeinali, M. (2016). Effects of Agency in Court Practice. Cheragh-e Danesh Publishing.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mahtab Moghimi (Corresponding author); Mohammad hadi Fazlali (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.