بازسازی انتساب هنجاریِ مسئولیت کیفری در فقه امامیه و حقوق بینالملل کیفری (مطالعه تطبیقی مبانی استناد جنایت و مسئولیت فردی)
کلمات کلیدی:
انتساب هنجاری, مسئولیت کیفری فردی, فقه امامیه, حقوق بینالملل کیفری, استناد جنایت, عنصر روانی, مباشرت و تسبیبچکیده
مسئولیت کیفری، صرفاً پیامد تحقق مادی یک رفتار مجرمانه نیست، بلکه مستلزم برقراری رابطهای هنجاری میان رفتار، شخص و نتیجهای است که قانون یا نظام هنجاری آن را قابل سرزنش و مستوجب کیفر میداند. مسئله اساسی پژوهش حاضر، بازسازی مبانی انتساب هنجاری جنایت و مسئولیت کیفری فردی در فقه امامیه و حقوق بینالملل کیفری و بررسی میزان همگرایی و افتراق این دو نظام در تعیین مبنای استناد جنایت به اشخاص است. اهمیت این مسئله در حقوق بینالملل کیفری، بهویژه در جنایات سازمانیافته و جمعی، از آن جهت است که اگرچه جنایت ممکن است در بستر ساختارهای پیچیده سیاسی، نظامی یا سازمانی تحقق یابد، مسئولیت کیفری نهایتاً باید به شخص یا اشخاصی معین و بر اساس مبنایی قابل دفاع منتسب شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، ضمن بررسی مفاهیمی همچون مباشرت، تسبیب، استناد فعل، قصد، اختیار، اهلیت و عنصر روانی در فقه امامیه، آنها را با اصول مسئولیت فردی، اشکال مشارکت در جرم، معاونت، ارتکاب از طریق دیگری، مسئولیت فرماندهی و عنصر ذهنی در حقوق بینالملل کیفری مقایسه میکند. در فقه امامیه، تحقق مسئولیت کیفری تابع صرف رابطه علی میان رفتار و نتیجه نیست، بلکه انتساب فعل به فاعل، وجود اراده و شرایط لازم برای مؤاخذه، در تعیین مسئولیت نقش اساسی دارد. در حقوق بینالملل کیفری نیز اصل مسئولیت فردی، در کنار ضرورت احراز عنصر مادی و ذهنی، مبنای اصلی انتساب جنایت به اشخاص محسوب میشود و اساسنامه رم اشکال متنوعی از ارتکاب و مشارکت را شناسایی کرده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که با وجود تفاوت در منابع، ساختار مفهومی و قلمرو قواعد، هر دو نظام بر ضرورت وجود رابطه معتبر میان شخص و جنایت تأکید دارند و مسئولیت کیفری را نمیتوان صرفاً بر پایه وقوع نتیجه یا حضور شخص در فرایند ارتکاب بنا کرد. بر این اساس، «انتساب هنجاری» میتواند بهعنوان مفهوم واسطی برای تبیین مسئولیت کیفری در دو نظام مورد استفاده قرار گیرد؛ مفهومی که پیوند میان رفتار مادی، عنصر روانی، اختیار، نقش فرد در ارتکاب و قابلیت سرزنش را در یک چارچوب منسجم قرار میدهد.
مراجع
Allamah Hilli, H. i. Y. (1992). Qawaid al-Ahkam fi Marifat al-Halal wa al-Haram. Islamic Publications Office.
Ambos, K. (2021). Treatise on international criminal law: Volume I: Foundations and general part (2nd ed., Vol. 1). Oxford University Press.
Ashouri, M. (2022). Comparative Criminal Law. SAMT.
Cassese, A., Gaeta, P., Baig, L., Fan, M., Gosnell, C., & Whiting, A. (2013). Cassese’s international criminal law (3rd ed.). Oxford University Press.
Cryer, R., Robinson, D., & Vasiliev, S. (2019). An introduction to international criminal law and procedure (4th ed.). Cambridge University Press.
Fletcher, G. P. (2000). Rethinking criminal law. Oxford University Press.
Fletcher, G. P. (2007). The grammar of criminal law: American, comparative, and international. Oxford University Press.
Goldouzian, I. (2022). Essentials of General Criminal Law. Mizan.
Habibzadeh, M. J. (2021). General Criminal Law. SAMT.
Mirmohammad Sadeghi, H. (2023). General Criminal Law. Dadgostar.
Mousavi Khoei, S. A. (1989). Mabani Takmilat al-Minhaj. Institute for Revival of Imam al-Khoei’s Works.
Mousavi Khomeini, S. R. (2000). Tahrir al-Wasilah. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.
Muhaqqiq Hilli, J. i. H. (1987). Sharai al-Islam fi Masail al-Halal wa al-Haram. Ismailian Institute.
Najafi, M. H. (1983). Jawahir al-Kalam fi Sharh Sharai al-Islam. Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Nourbaha, R. (2021). Foundations of General Criminal Law. Ganj-e Danesh.
Robinson, D. (2008). The identity crisis of international criminal law. Leiden Journal of International Law, 21(4), 925-963.
Roxin, C. (2006). Täterschaft und Tatherrschaft (8th ed.). De Gruyter.
Sadeghi, M. H. (2023). General Criminal Law. SAMT.
Schabas, W. A. (2016). The International Criminal Court: A commentary on the Rome Statute (2nd ed.). Oxford University Press.
Schabas, W. A. (2020). An introduction to the International Criminal Court (6th ed.). Cambridge University Press.
Shahid al-Awwal, M. i. M. A. (1996). Al-Lumah al-Dimashqiyyah fi Fiqh al-Imamiyyah. Dar al-Turath.
Shahid al-Thani, Z. a.-D. i. A. A. (1992). Masalik al-Afham ila Tanqih Sharai al-Islam. Islamic Knowledge Institute.
Shambayati, H. (2022). General Criminal Law (Vol. 1). Majd.
Zeraat, A. (2022). General Criminal Law. Qoqnoos.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mehdi Hariri, Nasrin Sanjabi (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.