واکاوی چالش‌های حقوقی و راهکارهای ارتقای مجازات‌های جایگزین حبس در حقوق ایران و مصر

نویسندگان

  • روح‌الله احمدی گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد نراق، دانشگاه آزاد اسلامی،نراق، ایران. نویسنده https://orcid.org/0009-0005-4022-4409
  • حسین یاراحمدی عضو هیات علمی دانشگاه علوم انتظامی امین، تهران، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0001-5241-0552

کلمات کلیدی:

مجازات‌های جایگزین حبس, چالش‌های حقوقی, سیاست کیفری تطبیقی, ایران, مصر, قانون آیین دادرسی کیفری ۲۰۲۵, نظارت قضایی

چکیده

سیاست‌های کیفری معاصر در سراسر جهان با بحران تورم جمعیت کیفری و ناکارآمدی زندان در بازپروری بزهکاران دست‌به‌گریبان هستند. در پاسخ به این معضل، نظام‌های حقوقی ایران و مصر با تصویب قوانینی نظیر قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ در ایران و قانون آیین دادرسی کیفری جدید شماره ۱۷۴ سال ۲۰۲۵ در مصر، نهاد مجازات‌های جایگزین حبس را به‌عنوان راهکاری ارفاقی و اصلاحی وارد ادبیات تقنینی خود کردند. با این حال، شکاف عمیق میان قانون روی کاغذ و واقعیت‌های اجرایی، این نهاد را با چالش‌های حقوقی، ساختاری و فرهنگی متعددی مواجه ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی-تطبیقی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، به واکاوی این چالش‌ها در دو نظام حقوقی ایران و مصر پرداخته و راهکارهای ارتقای کارآمدی آن‌ها را ارائه می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد نظام حقوقی ایران با وجود انعطاف‌پذیری مطلوب و رویکرد مبتنی بر مددکاری، از ابهامات قانونی در تعیین تخلف، ضعف زیرساخت‌های نظارتی و مقاومت فرهنگی قضات رنج می‌برد. در مقابل، نظام حقوقی مصر علی‌رغم حرکت به سمت شفافیت کمی و تعیین ارزش اقتصادی برای کار عام‌المنفعه، از تمرکز بیش ازحد قدرت در نهاد دادستانی، غلبه رویکرد امنیتی بر رویکرد بازپرورانه و سرکوب نهادهای مدنی مستقل رنج می‌برد. مقاله با ارائه راهکارهایی نظیر شفاف‌سازی تعریف تخلف، ایجاد نهاد تخصصی قاضی نظارت، تعیین نرخ تبدیل ریالی خدمات عمومی و توسعه مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد، بر ضرورت تلفیق رویکردهای کیفی و کمی در هر دو نظام تأکید می‌کند تا تعادل میان کارآمدی اجرایی و اهداف انسانی مجازات برقرار شود.

مراجع

Abd al-Muttalib, I. (2010). Modern Criminal Encyclopedia in Explaining the Penal Code According to the Latest Amendments Issued by Law No. 95 of 2003. Dar al-Kitab al-Arabi.

Al-Ajras, M. (2025). Alternatives to Custodial Sentences in Egyptian Legislation. Egyptian Criminal Journal, 42(3), 125-156.

Al-Allama al-Hilli, H. i. Y. (1992). Qawa'id al-Ahkam fi Ma'rifat al-Halal wa al-Haram. Islamic Publishing Office of the Society of Seminary Teachers.

Al-Fawzan, M. i. B. (2014). Rules of Imprisonment, Detention, and Arrest: A Comparative Study. Dar al-Marwa.

Al-Jaziri, A. a.-R. (1985). Islamic Jurisprudence According to the Four Schools (Vol. 5). Dar Ihya al-Turath al-Arabi.

Al-Sarhan, Y. F. (2025). The Role of the Public Prosecution in Protecting Human Rights During the Stages of Criminal Proceedings. Katib.

Ghasemi, M., Delfani, R., & Nosrati, Y. (2020). Alternatives to imprisonment in the judicial practice of the Islamic Republic of Iran and their implementation strategies. Iranian Political Sociology(9), 852-865.

Gholami, H., & Khaksar, D. (2019). Factors affecting the imposition of alternatives to imprisonment. Criminal Law Research, 8(26), 9-40.

Habibi, A., Matin Rasekh, M., & Farahbakhsh, M. (2019). Challenges and solutions of a gender-oriented approach to alternatives to imprisonment in Iran's criminal justice system. Iranian Political Sociology, 2(7), 388-406.

Haghdadi, M., Mousavi, S. S., Salehi, A., & Kanjouri, M. (2024). Examining criminal court decisions on the application of alternatives to imprisonment in the Iranian legal system. Ghanoonyar, 8(33), 120-137.

Haji-Tabar Firouzjaei, H. (2014). Alternatives to Imprisonment in Iranian Criminal Law. Ferdowsi Publications.

Haji-Tabar Firouzjaei, H., Firouzian Haji, H., & Kalantari, K. (2021). Challenges arising from ambiguity in the Islamic Penal Code at the stage of implementing alternatives to imprisonment. Judicial Legal Perspectives(96), 43-68.

Harja, M. M. (2021). Encyclopedia of Commentary on the Criminal Procedure Law: Part Two. Dar al-Mahmoud for Publishing and Distribution.

Jaderi, H. (2016). Alternatives to Imprisonment in the Islamic Penal Code: With Emphasis on Fixed and Daily Fine Penalties. Hezar Rang.

Jafari, M. (2020). Examining the importance and barriers to implementing alternatives to imprisonment in Iran. Horizons of Humanities(38), 65-79.

Janipour, K., Ahmadi, A., & Janipour, A. (2021). Alternatives to imprisonment in Iranian and international law: Challenges and solutions. Political Strategy(19), 221-241.

Khaksar, D. (2023). Iran's Criminal Policy Regarding Alternatives to Imprisonment. Bouali Educational and Research Publications.

Khaksar, D., & Gholami, H. (2018). Iran's judicial criminal policy regarding alternatives to imprisonment. Criminal Law and Criminology Research(11), 131-159.

Khodadadi, M., & Dadashnejad Delshad, D. (2022). Obstacles to implementing alternatives to imprisonment under the 2013 Islamic Penal Code. Legal Studies(28), 147-162.

Khodadi, A., Atouf, H. A., & Matin-Parsa, M. (2022). Analysis of judicial decisions related to alternatives to imprisonment, with emphasis on unpaid community service. Judicial Legal Perspectives(97), 77-106.

Khomeini, S. R. M. (2000). Kitab al-Bay'. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.

Makarem Shirazi, N. (1991). Al-Qawa'id al-Fiqhiyya. Imam Ali ibn Abi Talib School.

Mirkamali, S. A., Hajizadeh, N., & Abdolmaleki, A. (2023). The impact of penal managerialism on national judicial criminal policy, with emphasis on alternatives to imprisonment: Challenges and opportunities. Criminal Law and Criminology Research(22), 191-221.

Mohaghegh Damad, S. M. (1985). Principles of Islamic Jurisprudence. Center for Islamic Sciences Publishing.

Najafi Abrandabadi, A. H. (2012). Lectures on Topics in Criminal Sciences. Mizan Legal Foundation.

Parchami, D., & Derakhshan, F. (2020). Community-Based Sanctions as Alternatives to Imprisonment and Crime Reduction. Judiciary, Press and Publications Center.

Ramah, M. A. a.-S. (2020). Social Work in the Care of Prisoners. Al-Yazouri Publishing and Distribution Group.

Roghani, F. (2022). Decarceration of Women: Examining the Consequences of Imprisonment and Identifying Alternatives. Hezar Rang.

Sudiren, O. (2017). Alternatives to Imprisonment in England and Wales, Germany, and Turkey: A Comparative Study. Mizan Publishing.

Tabasi, N. a.-D. (1995). Cases of Imprisonment in Texts and Fatwas. Qom Seminary, Islamic Propagation Office, Publications Center.

Tabasi, N. a.-D. (2004). Imprisonment and Exile in the Sources of Islamic Legislation. Bustan-e Ketab.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

احمدی ر. ., & یاراحمدی ح. (1406). واکاوی چالش‌های حقوقی و راهکارهای ارتقای مجازات‌های جایگزین حبس در حقوق ایران و مصر. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست, 1-26. https://csjlp.org/index.php/csjlp/article/view/838