بررسی تاثیر آموزه‌های فقه امامیه در مشارکت سیاسی و اقتصادی مردم جامعه اسلامی

زینب موسوی سادات; بتول   گرگین; فاطمه        عزیززاده

نویسندگان

زینب موسوی سادات استادیار، گروه فقه ومبانی حقوق اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0000-0003-1525-5455
بتول گرگین استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-7207-3514
فاطمه عزیززاده استادیار، گروه حقوق، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0002-7294-1577

کلمات کلیدی:

فقه امامیه, مشارکت سیاسی, مشارکت اقتصادی, مشروعیت دینی, اقتصاد مقاومتی

چکیده

این پژوهش با هدف بررسی تأثیر آموزه‌های فقه امامیه بر مشارکت سیاسی و اقتصادی مردم در جامعه اسلامی انجام شد. رویکرد پژوهش، تحلیلی–تاریخی–مفهومی بوده و با اتکا به مرور نظام‌مند منابع، تحلیل مضمون و مقایسه تطبیقی، تلاش شد ابعاد هنجاری، نهادی و کارکردی این تأثیر آشکار گردد. نتایج نشان داد که فقه امامیه از رهگذر زبان تکلیف و مشروعیت شرعی، مدلی از مشارکت را ترسیم می‌کند که فراتر از حضور مقطعی در عرصه‌های سیاسی یا اقتصادی، به‌عنوان وظیفه‌ای مستمر و چندوجهی تعریف می‌شود. نهادهایی چون اوقاف، حوزه‌های علمیه و بازارهای تحت نظارت شرعی، علاوه بر تأمین منابع اقتصادی پایدار، بستری برای حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی و انسجام سیاسی فراهم کرده‌اند. تحلیل تاریخی–کارکردی گویای آن است که این الگو در برابر فشارهای خارجی و بحران‌های داخلی از تاب‌آوری بالایی برخوردار بوده و با مفاهیم معاصری چون «اقتصاد مقاومتی» هم‌راستایی دارد. یافته‌ها همچنین نشان داد که پیوند وثیق میان مشروعیت دینی و کارکرد نهادی، مشارکت سیاسی و اقتصادی را در این سنت به کنشی پایدار و مستقل از دولت‌ها تبدیل کرده است. با وجود این، کمبود داده‌های تجربی در حوزه کارکرد کنونی این الگو و ضرورت بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری نوین برای تبیین آن، از جمله خلأهایی است که باید در تحقیقات آینده مورد توجه قرار گیرد. این پژوهش نتیجه می‌گیرد که الگوی امامیه، با ترکیب اصالت دینی و پویایی نهادی، ظرفیت بالایی برای بازاندیشی و بومی‌سازی مدل‌های مشارکتی در جوامع اسلامی معاصر دارد.

مراجع

Hajizadeh, Y. (2020). The function of the Fatimid Dar al-Ilm in teaching sciences and promoting Ismaili teachings. Islamic Civilization and Religion Research Journal, 1(4), 1-20.

Motahari, M. L. (2024). The role of the Islamic government in political education of society from the perspective of Imamiyyah jurisprudence. Educational Jurisprudence Studies, 11(21), 265-290. https://doi.org/10.22034/mft.2025.19483.1384

Nazem, H. A. (2020). The responsibilities of the Islamic government in political education of society from the perspective of Islamic jurisprudence. Al-Mustafa International University.

Ojaqi, N. (2010). The knowledge of Imams from the perspective of Imamiyyah theology (from the 1st to the 7th century AH). Imam Khomeini Educational and Research Institute.

Rabbani, M. (2007). Jurisprudence and jurists of Imamiyyah over time. International Publishing and Printing Company.

Rahmatollahi, H., Lakzaei, N., Arasta, M., & Hajizadeh, H. (2015). Political security of individuals and its reference in Imamiyyah jurisprudence. Islamic Law Quarterly, 12(44), 113-152.

Ramezanpour Mohammad, T., Qazipour, S., & Baghanikhanlaq, M. (2016). Examining the relations between the Espahbads of Mazandaran and Imamiyyah Shiites during the Seljuk era. New History Journal(14), 45-70.

Tabatabaeiniya, S. R., Pourqayoumi, A., & Rezapour, R. (2022). Analyzing the political, cultural, and civilizational status of Imamiyyah in the 6th century AH. Interdisciplinary Civilizational Studies of the Islamic Revolution, 1(4), 77-103. https://doi.org/10.28211685/CIR.2208.1066.1.4.4

Yaqoubi, M. T. (2015). The scientific and cultural life of Imamiyyah Shiites. Research Institute of Seminary and University.