آسیبشناسی نقش دیوان عدالت اداری در تضمین حقوق شهروندی: از کاستیهای نهادی تا ناکارآمدیهای رویهای
کلمات کلیدی:
دیوان عدالت اداری, حقوق شهروندی, حقوق اداری, نظارت قضایی, حاکمیت قانونچکیده
دیوان عدالت اداری بهعنوان مهمترین مرجع قضایی تخصصی در رسیدگی به شکایات، تظلمات و اعتراضات شهروندان نسبت به تصمیمات و اقدامات واحدهای دولتی و عمومی، نقشی بنیادین در تضمین حقوق شهروندی و تحقق حاکمیت قانون در نظام حقوقی ایران ایفا میکند. این نهاد، از حیث کارکرد نظری، باید ابزار مؤثری برای کنترل قدرت اداری، پیشگیری از خودسری نهادهای اجرایی و احیای حقوق تضییعشده شهروندان باشد. با این حال، بررسیهای عملی نشان میدهد که عملکرد دیوان همواره با این کارکرد ایدهآل همخوانی کامل ندارد. مسئله اصلی این پژوهش، آسیبشناسی نقش دیوان عدالت اداری در تضمین حقوق شهروندی با تمرکز بر کاستیهای نهادی و ناکارآمدیهای رویهای است. پرسش محوری آن است که چه عواملی در ساختار، صلاحیتها و رویههای دیوان موجب تضعیف کارآمدی آن در حمایت مؤثر از حقوق شهروندان شده و این نارساییها چه پیامدهایی برای اعتماد عمومی و حاکمیت قانون به همراه داشته است. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسناد قانونی، آراء و رویههای قضایی دیوان عدالت اداری، دیدگاههای دکترین حقوق عمومی و تحلیل تطبیقی محدود با برخی نظامهای حقوق اداری پیشرفته است. دادهها از طریق منابع کتابخانهای و تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار گرفتهاند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که عواملی نظیر محدودیت در صلاحیتهای نظارتی دیوان، ابهام در معیارهای رسیدگی، اطاله دادرسی، عدم وحدت رویه، ضعف ضمانت اجرای آراء و تأثیرپذیری از ملاحظات اداری، از مهمترین موانع ایفای نقش مؤثر دیوان در تضمین حقوق شهروندی محسوب میشوند. این کاستیها در عمل، موجب کاهش کارایی حمایت قضایی و تضعیف احساس امنیت حقوقی شهروندان شده است. نتیجه تحقیق حاکی از آن است که اصلاح نقش دیوان عدالت اداری مستلزم بازنگری همزمان در ساختار نهادی و رویههای قضایی آن است. در پایان، پژوهش پیشنهاد میکند با توسعه صلاحیتهای دیوان، تقویت استقلال قضایی، شفافسازی رویهها، تسریع در رسیدگی و ارتقای ضمانت اجرای آراء، زمینه ایفای مؤثرتر نقش دیوان در تضمین حقوق شهروندی فراهم شود.
مراجع
Ashouri, M. (2017). Comparative Administrative Law. Mizan Publishing.
Cane, P. (2011). Administrative Law. Oxford University Press.
Craig, P. (2018). Administrative Law (8 ed.). Sweet & Maxwell.
Dadkhah, A. (2017). Judicial Review of Administrative Acts in Iranian Law. Dadgostar Publishing.
Dadvand, N. (2020). Challenges of Realizing Citizens’ Rights in the Administrative Justice Court. Public Law Quarterly, 21(2), 65-98.
Hashemi, S. M. (2019). Constitutional Law of the Islamic Republic of Iran, Volume II. Mizan Publishing.
Jafari, M. H. (2021). The Role of the Administrative Justice Court in Guaranteeing Citizens’ Rights. Mizan Publishing.
Marshall, T. H. (1950). Citizenship and Social Class. Cambridge University Press.
Mir Mohammad Sadeghi, H. (2017). Citizens’ Rights in the Iranian Legal System. Mizan Publishing.
Mohseni, R. (2018). Jurisdiction and Powers of the Administrative Justice Court. Jangal Publishing.
Safaei, S. H. (2016). Foundations of Public Law. Mizan Publishing.
Tadayon, A. (2019). The Principle of Proportionality in Judicial Review of Administrative Decisions. Journal of Public Law Studies, 10(1), 201-230.
Zarei, A. (2019). Citizens’ Rights and Their Judicial Guarantees. SAMT Publishing.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 سید محمد میرشفیعی (نویسنده); محمدحسین جعفری (نویسنده مسئول); محمد حسین کریمی (نویسنده)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
