جایگاه وکیل در نظام دادرسی ایران و انطباق آن با مبانی فقه امامیه: چالشها و راهکارهای تقنینی-اجتهادی
کلمات کلیدی:
وکیل, نظام دادرسی ایران, حق دفاع, دادرسی منصفانه, وکالت دادگستری, اصلاح تقنینیچکیده
نهاد وکالت دادگستری یکی از مهمترین ابزارهای تحقق عدالت قضایی و تضمین حق دفاع در نظام دادرسی ایران است و از حیث مبنایی، پیوندی وثیق با فقه امامیه دارد. این نهاد در کنار نقش حرفهای و تخصصی خود، واجد آثار اجتماعی و حقوقی گستردهای است و کارآمدی آن بر کیفیت دادرسی منصفانه اثر مستقیم میگذارد. با وجود پذیرش اصل وکالت در فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران، برخی ابهامها و تعارضهای تقنینی و اجرایی همچنان در حوزه جایگاه وکیل، حدود اختیارات او، نظام صدور پروانه، حق دفاع متهم و سازوکارهای تنظیم رابطه اقتصادی وکیل و موکل مشاهده میشود. ازاینرو، بررسی انطباق مقررات موجود با مبانی فقهی و استخراج راهکارهای اصلاحی، ضرورتی علمی و عملی دارد. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه وکیل در نظام دادرسی ایران، ارزیابی میزان انطباق آن با مبانی فقه امامیه و ارائه راهکارهای تقنینی ـ اجتهادی برای رفع چالشهای موجود انجام شده است. پژوهش حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد کتابخانهای صورت گرفته و در آن از منابع فقهی، قوانین و مقررات آیین دادرسی و دیدگاههای دکترین حقوقی بهره گرفته شده است. نتایج تحقیق نشان میدهد که در اصولی مانند مشروعیت عقد وکالت، امکان اشتغال زنان به وکالت، اصل حق دفاع و ضرورت حمایت از متهم و اصحاب دعوا، میان فقه امامیه و حقوق ایران همگرایی قابل توجهی وجود دارد. با این حال، مسائلی مانند تبصره ماده ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری، دوگانگی نهادهای متولی صدور پروانه، نظام حقالوکاله، توسعه وکالت الکترونیک و ضرورت تخصصیسازی وکالت نیازمند بازنگری است. بر این اساس، اصلاح وضع موجود باید بر پایه ظرفیتهای اجتهادی فقه امامیه، قواعدی چون لاضرر، مصلحت و حفظ حقوق مردم و نیز تنظیم دقیقتر سازوکارهای قانونی استوار باشد.
مراجع
Ahmadzadeh, M. (2026). Examining the Role of Defense Counsel at Different Stages of Iranian Criminal Proceedings and Its Impact on the Realization of Criminal Justice. First Conference on Interdisciplinary Research and Scientific Innovations in Jurisprudence and Law, Tehran, Iran.
Al-Raghib al-Isfahani, A. (1991). Al-Mufradat fi Gharib al-Qur'an. Dar al-Qalam.
Al-Razi, M. i. U. (1985). Al-Tafsir al-Kabir. Maktab al-I'lam al-Islami.
Al-Tusi, M. i. H. (1958). Al-Nihayah. Dar al-Kitab al-Arabi.
Ali Akbari, R., & Shakeri, Y. (2021). Principles and Rules Governing Professional Ethics in the Legal Profession. Legal Civilization Quarterly, 4(9).
Allamah al-Hilli, H. i. Y. (2006). Tadhkirat al-Fuqaha'. Al al-Bayt Institute.
Ansari, M. (1989). Fara'id al-Usul. Islamic Publishing Institute.
Ansari, M. (1994). Al-Rasa'il al-Fiqhiyyah. Majma' al-Fikr al-Islami.
Ardabili, M. (2025). General Criminal Law. Mizan Publications.
Ashouri, M. (2021). Criminal Procedure. SAMT Publications.
Ashrafzadeh, J., & Masoudi, M. (2020). The History of the Legal Profession in Iranian Law. International Conference on Law, Psychology, Educational Sciences, and Behavioral Sciences, Karaj, Iran.
Behbahani, M. R. (2023). Legal Representation in Iranian Law: From Theory to Practice. Quarterly Journal of Private and Criminal Law Research, 1(58).
Emami, S. H. (2021). Civil Law. Islamieh Bookstore Publications.
Falahatpisheh, B., & Mousavi Bojnourdi, S. M. (2024). A Comparative Study of the Voluntary Termination of Electronic Notarial Agency in U.S. Law, Islamic Jurisprudence, and Iranian Law with Reference to the Opinions of Imam Khomeini. Matin Scientific-Research Quarterly, 26(102).
Hashemi, M. (2020). Constitutional Law of the Islamic Republic of Iran. Mizan Publications.
Hurr al-Amili, M. i. H. (1993). Wasa'il al-Shi'ah. Al al-Bayt Institute.
Kashif al-Ghita, S. M. H. (1990). Tahrir al-Majallah. Al-Maktabah al-Murtadawiyyah.
Katouzian, N. (2006). Civil Law: Legal Acts, Introductory Course. Enteshar Joint Stock Company.
Khomeini, S. R. (1999). Tahrir al-Wasilah. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Khomeini, S. R. (2000). Al-Makasib al-Muharramah. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Khomeini, S. R. (2011). Tahrir al-Wasilah. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Motalebi Golazani, Y., & Khodaverdilou, S. (2023). The Right to Legal Counsel from the Perspective of Human Rights and the Constitution of Iran. Fifth National Conference on Innovation and Research in Psychology, Law, and Cultural Management, Tehran, Iran.
Muhaqqiq al-Hilli, J. i. H. (1987). Shara'i' al-Islam fi Masa'il al-Halal wa al-Haram. Dar al-Zahra.
Najafi, M. H. (1946). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i' al-Islam. Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.
Najafi, M. H. (1992). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i' al-Islam. Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.
Naraqi, A. (1989). Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah. Ministry of Awqaf, Beirut.
Rabbani, M. (2023). The Principle of the Rule of Law in Iranian Criminal Proceedings: A Comparative Examination of the Jurisprudence of the European Court of Human Rights [Doctoral dissertation, Islamic Azad University, Shiraz].
Shams, A. (2020). Civil Procedure: Advanced Course. Derak Publications.
Tabatabaei Yazdi, S. M. K. i. A. (2002). Takmilat al-'Urwah al-Wuthqa. Davari Bookstore.
Tangestani, M. G., & Moradi Barlian, M. (2022). Specialization of the Legal Profession in Iran: Challenges and Solutions. Private Law Studies, 52(2).
Tavajohi, A., & Mohammad Kourehpaz, H. (2019). A Typology of Restrictions on the Right of Access to Counsel in Security Offenses with Emphasis on the Pretrial Stage: A Comparative Study. Criminal Law Research Quarterly, 7(27).
Yousefnajad Mehrabani, A. H. (2026). The Status of the Right to Legal Counsel in the Iranian Legal System with Emphasis on Article 35 of the Constitution and International Human Rights Instruments. Twelfth International Conference on Jurisprudence, Law, Legal Practice, and Social Sciences in the Horizon of Iran 1404, Mashhad, Iran.
Zeraat, A. (2021). Criminal Procedure. Mizan Publications.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Reza Saboki jand (Author); Mehdi Bahremand (Corresponding author); Rouhollah Afzali goruh (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.