تحلیل تطبیقی سازوکارهای حقوقی انتقال تکنولوژی در قراردادهای IPC و مدلهای جایگزین (NISOC، BOT و PPP) در صنعت نفت ایران
کلمات کلیدی:
IPC, انتقال تکنولوژی, مدلهای قراردادی نوین, NISOC, BOT, PPP, تحلیل تطبیقیچکیده
انتقال تکنولوژی در صنعت نفت ایران یکی از مهمترین الزامات توسعه پایدار، کاهش وابستگی فناورانه، ارتقای ظرفیتهای داخلی و افزایش بهرهوری در پروژههای بالادستی و زیرساختی به شمار میرود. با این حال، تحقق واقعی انتقال تکنولوژی صرفاً از طریق ورود تجهیزات، استفاده از دانش خارجی یا حضور پیمانکاران بینالمللی امکانپذیر نیست و مستلزم طراحی دقیق سازوکارهای حقوقی، قراردادی و نهادی است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و تطبیقی، سازوکارهای حقوقی انتقال تکنولوژی را در قراردادهای IPC و مدلهای جایگزین شامل NISOC، BOT و PPP در صنعت نفت ایران بررسی میکند. تمرکز اصلی مطالعه بر نحوه تنظیم تعهدات انتقال دانش فنی، آموزش نیروی انسانی، مشارکت شرکتهای داخلی، دسترسی به دادهها و اسناد فنی، حمایت از حقوق مالکیت فکری، بومیسازی تجهیزات و خدمات، انتقال تدریجی مسئولیتهای عملیاتی و پیشبینی ضمانت اجراهای قراردادی است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که IPC به دلیل ماهیت بلندمدت و ارتباط میان مراحل توسعه و تولید، ظرفیت بالایی برای انتقال دانش در حوزههای بالادستی و مدیریت مخزن دارد، اما در صورت ضعف در تعریف تعهدات و شاخصهای عملکرد میتواند به استمرار وابستگی فناورانه منجر شود. مدل NISOC به سبب پیوند نزدیکتر با ساختار عملیاتی داخلی، ظرفیت بیشتری برای جذب مستقیم دانش و توسعه توان فنی داخلی دارد. BOT در پروژههای زیرساختی، بهویژه در صورت پیوند انتقال دارایی با انتقال دانش بهرهبرداری، اسناد فنی و آموزش، کارآمد است و PPP نیز به دلیل انعطاف در تقسیم ریسک و طراحی مشوقهای عملکردی، ظرفیت مناسبی برای همکاری بلندمدت و نوآوری مشترک فراهم میکند. نتیجه پژوهش آن است که الگوی مطلوب برای ایران باید ترکیبی از مزایای این مدلها باشد و انتقال تکنولوژی را بهعنوان هدفی مستقل، سنجشپذیر و دارای ضمانت اجرای مشخص در ساختار قرارداد قرار دهد.
مراجع
Ahmadi, H. (2019). Technology Transfer Obligations in Foreign Investment Contracts in Iran. Technology and Law Studies.
Al-Mawla, N. K. M. (2003). The Legal Effects of Technology Transfer Contracts (1st ed.). Dar Wael Publishing.
Al-Tayyar, S. b. B. (1999). International Contracts for Technology Transfer (2nd ed.). Arab-European Studies Center.
Ariaparsa, M., & Ebramihi, H. (2023). Technology Transfer Process in the Context of Open Innovation Paradigm. Dynamic Management and Business Analysis, 2(2), 28-39. https://doi.org/10.22034/dmbaj.2024.2022823.1017
Eshaghi, A., & Seifzadeh, K. (2022). Conflict-of-Laws Rules Governing Technology Transfer Contracts in Relation to Articles 81 and 153 of the Constitution. Public Law Knowledge, 37(11), 83.
Mahmoudi, A. (2013). Law of Technology Transfer Contracts. Javidaneh Publications.
Mahmudi, A. (2014). Law of Technology Transfer Contracts.
Mandegar, M. (2014). International Commercial Contracts: Technology Transfer. Shahr-e Danesh Institute for Legal Studies and Research.
Naghizadeh, M., Amini, R., & Nouri, S. (2017). A Context-Based Approach to Technology Transfer Challenges in International Commercial Contracts in Iran. Innovation Management Journal, 6(1), 1-19. https://www.nowavari.ir/article_57421.html?lang=en
Ponomarev, A., & Gareev, T. (2025). International technology transfer: In search of a new model for catching-up countries. Terra Economicus, 23(2), 6-20. https://doi.org/10.18522/2073-6606-2025-23-2-6-20
Twyman, J. S. (2025). Re-Engineering the Educational System: Technology Transfer from a Behavioral Perspective. Perspectives on Behavior Science(1), 59-81. https://doi.org/10.1007/s40614-025-00432-w
Ungureanu, M., Pop, N., & Ungureanu, N. (2016). Innovation and Technology Transfer for Business Development. Procedia Engineering, 149, 495-500. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2016.06.697
Wang, G. (2026). Quantitative Assessment Model for Technology Transfer Risks in University‐Enterprise Collaborative Innovation: Based on Multi‐Objective Optimization Strategy of Deep Adversarial Reinforcement Learning. Engineering Reports, 8(1). https://doi.org/10.1002/eng2.70560
Zali, R., & Asadi Nia, Z. (2019). "Models of Technology Transfer Contracts". Private and Criminal Law Research(20).
Zare, A., & Mokhtari, M. (2013). Models of Technology Transfer Contracts. Private and Criminal Law Research, 9(20), 11-26. https://sid.ir/paper/127750/fa
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 1404 Mohammad Reza Mokhtari (Author); Ali Zare (Corresponding author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.