تحلیل انتقادی-تطبیقی مبانی و معیارهای تفسیر قرارداد در حقوق ایران، انگلیس و اصول قراردادهای تجاری بینالمللی
کلمات کلیدی:
تفسیر قرارداد, اراده باطنی, معیار عینی, معیار ذهنی, حقوق ایران, حقوق انگلیس, حسن نیت, عرف تجاریچکیده
تفسیر قرارداد یکی از بنیادیترین مباحث حقوق قراردادهاست که در مرز میان حاکمیت اراده، امنیت حقوقی، عدالت قراردادی و کارآمدی تجاری قرار میگیرد. مسئله اصلی در این حوزه، تعیین معیار معتبر برای کشف معنای قرارداد و بازسازی قلمرو تعهدات طرفین است؛ معیاری که در ادبیات حقوقی غالباً در قالب دو رویکرد عمده، یعنی رویکرد ذهنی مبتنی بر اراده واقعی طرفین و رویکرد عینی مبتنی بر مفاد ظاهری قرارداد و برداشت شخص متعارف، صورتبندی میشود. اهمیت این بحث در نظامهای حقوقی معاصر از آن جهت افزایش یافته است که قراردادها دیگر صرفاً ابزار ساده مبادله نیستند، بلکه در قالب روابط پیچیده تجاری، سرمایهگذاری، حملونقل، فناوری و تجارت فراملی عمل میکنند و از اینرو، تفسیر آنها نمیتواند فقط به قواعد سنتی لفظمحور یا قصدمحور محدود بماند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد انتقادی-تطبیقی، در پی بررسی مبانی نظری، معیارهای عملی و روندهای تحولیافته تفسیر قرارداد در سه چارچوب حقوقی مهم، یعنی حقوق ایران، حقوق انگلیس و اصول قراردادهای تجاری بینالمللی یونیدروآ است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که حقوق ایران، علیرغم اتکای نظری بر اصالت اراده و تأکید بر قصد انشایی و قصد واقعی، در مقام اجرا و اثبات ناگزیر به توسل به ظواهر الفاظ، عرف، قرائن و اوضاع و احوال حاکم بر معامله است. در مقابل، حقوق انگلیس از سنت عینیگرایی و تقدم نمود خارجی اراده آغاز کرده، اما در سیر تحول خود به سوی نوعی متنگرایی بافتاری و توجه به منطق تجاری، دانش زمینهای و انتظارات مشروع طرفین حرکت کرده است. اصول یونیدروآ نیز با اتخاذ الگویی دومرحلهای، نخست اراده مشترک واقعی را ملاک میداند و در صورت عدم امکان احراز آن، به معیار شخص متعارف مشابه در همان اوضاع و احوال رجوع میکند. نتیجه نهایی مقاله آن است که هر سه نظام، با وجود تفاوت در مبانی آغازین، به سمت نوعی عینیگرایی بافتاری و کارکردی در حرکتاند؛ الگویی که در آن، متن قرارداد، زمینه انعقاد، عرف تجاری، حسن نیت و منطق اقتصادی قرارداد در کنار یکدیگر معنای نهایی تعهد را شکل میدهند. این همگرایی میتواند مبنایی برای بازاندیشی در الگوی تفسیر قرارداد در حقوق ایران و تقویت انسجام رویه قضایی در دعاوی قراردادی باشد.
مراجع
Bigdeli, S., & Maleki, A. (2012). The Position of Apparent and Internal Will in Jurisprudence and Positive Law. Judiciary Legal Journal(80).
Mousavi Bojnourdi, S. M., & Malihi, S. M. (2015). A Comparative Study of the Nature of Will and Its Effects in the Legal Systems of Iran, France, and Germany with Emphasis on Imam Khomeini's Views. Matin Research Journal, 17(68).
Nikbakht, H. (2004). Issues Concerning the Law Governing Contracts. Journal of Legal Research(39).
Sadeghi Moghadam, M. H., & Shokouhizadeh, R. (2010). A Brief Look at Subjective and Objective Theories of Causation in Contracts. Private Law Studies, 40, 101.
Safaei, S. H. (2024). General Rules of Contracts (41st ed.). Mizan.
Safaei, S. H., & Emami, A. (2020). Civil Law: Juridical Acts (3rd ed.). Mizan.
Shahidi, M. (1997). Interpretation of Contracts in Private Law (1st ed.). Qoqnoos.
Shahidi, M. (2021). Legal Thoughts: A Collection of Legal Articles (5th ed.). Majd.
Shahidi, M. (2024). Formation of Contracts and Obligations (18th ed.). Majd.
Zaker Salehi, G. (2002). Foundations of Innominate Contracts (1st ed.). Mizan.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mahdi Gholami Jalal, Mostafa Elsan, Vahid Ghasemi Ahd (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
